భారతదేశ ఇంధన పరివర్తన: 'బహుళ-వేగ' మార్గంలో దేశం.. పెట్టుబడిదారులకు ఎక్కడ లాభం? ఎక్కడ నష్టం?

లక్ష్యాలను ముందుగానే చేరుకుంది.. కానీ!

భారతదేశం తన 2030 లక్ష్యాలను ముందుగానే అధిగమించింది. అక్టోబర్ 2025 నాటికి, స్థాపిత విద్యుత్ సామర్థ్యంలో 50% శిలాజ రహిత వనరుల (Non-fossil sources) నుంచి వస్తుందని అంచనా. FY25లోనే 29 GW పునరుత్పాదక సామర్థ్యాన్ని జోడించింది, ఇందులో 24 GW సౌరశక్తి (Solar) నుంచే వచ్చింది. గత దశాబ్దంలో పునరుత్పాదక సామర్థ్యం 170% కంటే ఎక్కువగా పెరిగింది.

'బహుళ-వేగ' పరివర్తన: రాష్ట్రాల మధ్య అంతరాలు

అయితే, ఈ మొత్తం విజయం వెనుక ఒక కీలక వ్యత్యాసం దాగి ఉంది. దేశవ్యాప్తంగా పురోగతి ఒకేలా లేదు. బదులుగా, ఇది 'బహుళ-వేగ' (Multi-speed) దృగ్విషయంగా మారింది. కర్ణాటక, హిమాచల్ ప్రదేశ్, కేరళ వంటి రాష్ట్రాలు ఉద్గారాల తీవ్రతను తగ్గించడంలో, పునరుత్పాదక శక్తి సేకరణలో (Renewable Procurement) ముందున్నాయి. ఢిల్లీ, హర్యానా వంటివి నమ్మకమైన సరఫరా, వికేంద్రీకృత సౌరశక్తి వినియోగంలో (Distributed Solar Adoption) మెరుగ్గా ఉన్నాయి.

మరోవైపు, పశ్చిమ బెంగాల్, తెలంగాణ, జార్ఖండ్ వంటి రాష్ట్రాలు ఈ పరివర్తనలో ఇంకా ప్రారంభ దశల్లోనే ఉన్నాయి. వీటికి సంస్థాగత బలోపేతం, మెరుగైన యుటిలిటీ ఆర్థికాలు అవసరం. వనరుల లభ్యత, అభివృద్ధి చరిత్ర, ఆర్థిక పరిస్థితుల్లో తేడాలు ఈ వ్యత్యాసాలకు కారణమవుతున్నాయి.

పెట్టుబడులపై ప్రభావం: అవకాశాలు, అడ్డంకులు

భారతదేశం ప్రపంచంలోనే 4వ స్థానంలో, సౌరశక్తిలో 3వ స్థానంలో పునరుత్పాదక సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంది. అయితే, ప్రధాన అడ్డంకి డిస్ట్రిబ్యూషన్ కంపెనీల (DISCOMs) ఆర్థిక ఆరోగ్యం. 2023 నాటికి, ఈ డిస్కంల పేరుకుపోయిన నష్టాలు సుమారు USD 75 బిలియన్లుగా ఉన్నాయి. చాలా రాష్ట్రాలు జనరేటర్లకు బిలియన్ల కొద్దీ చెల్లించాల్సిన బకాయిలున్నాయి. ఈ ఆర్థిక ఒత్తిడి, పునరుత్పాదక శక్తి సేకరణను పెంచడానికి అడ్డుపడుతోంది.

ప్రసార మౌలిక సదుపాయాల్లోనూ సమస్యలున్నాయి. 60 GW కంటే ఎక్కువ పునరుత్పాదక సామర్థ్యం దీనివల్ల నిలిచిపోయే అవకాశం ఉంది. బొగ్గు ప్లాంట్లు కనీస లోడ్లలో నడుస్తూ, సౌర, పవన విద్యుత్ ఉత్పత్తిని తగ్గించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడుతోంది.

ముప్పు పొంచి ఉందా?

ఈ విచ్ఛిన్న స్వభావం వల్ల వ్యవస్థాగత నష్టాలు (Systemic Risks) పెరుగుతున్నాయి. వెనుకబడిన రాష్ట్రాలు, బలహీనమైన డిస్కంల ఆర్థిక స్థితి, గ్రిడ్ సంసిద్ధత లోపాలతో 'స్ట్రాండెడ్ ఆస్తులు'గా (Stranded Assets) మారే ప్రమాదం ఉంది. ఇది జాతీయ కర్బన ఉద్గారాల తగ్గింపు లక్ష్యానికి ఆటంకం కలిగిస్తుంది. 2030 నాటికి అవసరమైన దానికంటే ఎక్కువ బొగ్గు సామర్థ్యం (కొత్తగా 100 GW చేర్చడంతో సహా) ఉన్నందున, జనరేటర్లు ఆర్థిక ఇబ్బందుల్లో పడే అవకాశం ఉంది. బ్యాటరీ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ సిస్టమ్ (BESS) వేలంపాట్లలో దూకుడు బిడ్డింగ్ కూడా దీర్ఘకాలిక ప్రాజెక్ట్ సాధ్యతపై, లాభదాయకతపై సందేహాలను రేకెత్తిస్తోంది.

భవిష్యత్తు కార్యాచరణ

ఈ అంతరాలను తగ్గించడానికి జాతీయ, రాష్ట్ర స్థాయి సమన్వయం అవసరం. గ్రిడ్ మౌలిక సదుపాయాల్లో భారీ పెట్టుబడులు, డిస్కంల ఆర్థిక పునరుద్ధరణ, డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌ల విస్తరణ, ఖర్చు-ప్రతిఫలించే టారిఫ్‌లు, క్రాస్-సబ్సిడీల హేతుబద్ధీకరణ వంటి విధాన సంస్కరణలు కీలకమని నివేదిక నొక్కి చెబుతోంది. 2026 చివరి నాటికి సుమారు 87 GW సౌర, పవన, హైబ్రిడ్ ప్రాజెక్టులు రానున్నాయి. అయితే, ఈ శుభ్ర ఇంధన పరివర్తన ప్రయోజనాలు అన్ని రాష్ట్రాలకు సమానంగా అందాలంటే నిరంతరాయ అమలు, వ్యూహాత్మక విధాన మెరుగుదల తప్పనిసరి.