భారత్ బొగ్గు ఉత్పత్తి లక్ష్యం: ఆశల పర్వానికి అడ్డంకులు!

దేశీయ బొగ్గు ఉత్పత్తిలో దూకుడు: లక్ష్యాలు, వాస్తవాలు

భారతదేశం తన దేశీయ బొగ్గు ఉత్పత్తిని గణనీయంగా పెంచేందుకు గట్టి సంకల్పంతో ఉంది. కేంద్ర బొగ్గు, గనుల శాఖ మంత్రి జీ కిషన్ రెడ్డి వెల్లడించిన వివరాల ప్రకారం, 2029-30 ఆర్థిక సంవత్సరం నాటికి వార్షికంగా 6-7% వృద్ధిని సాధించి, సుమారు 1.5 బిలియన్ టన్నుల బొగ్గు ఉత్పత్తిని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు. దేశీయంగా పెరుగుతున్న ఇంధన అవసరాలను తీర్చడంతో పాటు, దిగుమతులపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడం ఈ వ్యూహం ముఖ్య ఉద్దేశ్యం. ఈ ఏడాది పవర్ సెక్టార్ బొగ్గు దిగుమతులను 30% తగ్గించుకోవాలని కూడా భారత్ యోచిస్తున్నట్లు సమాచారం. గత 2024-25 ఆర్థిక సంవత్సరంలో ఉత్పత్తి సుమారు 1,047.69 మిలియన్ టన్నులు (MT)గా నమోదైంది. భారత్ బొగ్గు డిమాండ్ 2040 నాటికి గరిష్ట స్థాయికి చేరుకోవచ్చని అంచనాలు సూచిస్తున్నాయి. ప్రస్తుతం దేశ ఇంధన మిశ్రమంలో బొగ్గు వాటా 55% కాగా, విద్యుత్ ఉత్పత్తిలో 74% పైగా దీనిపైనే ఆధారపడి ఉంది. బొగ్గు ఉత్పత్తిలో కీలక సంస్థ అయిన కోల్ ఇండియా, రాబడిని 9.2%, లాభాలను 6.6% చొప్పున పెంచుకోవచ్చని, ఎర్నింగ్స్ పర్ షేర్ (EPS) 6.3% వృద్ధి చెందుతుందని అంచనా.

ఇంధన భద్రత కోసమే ఈ పుష్

దేశ ఆర్థిక వృద్ధికి, ఇంధన భద్రతకు ఊతమివ్వడమే బొగ్గు ఉత్పత్తిని పెంచే వెనుక ఉన్న ప్రధాన కారణం. ప్రపంచవ్యాప్తంగా, ముఖ్యంగా ఆసియాలో బొగ్గు ఇప్పటికీ కీలక ఇంధన వనరుగా ఉంది. భారత్, చైనాలు ప్రపంచ డిమాండ్, ఉత్పత్తిలో గణనీయమైన వాటాను కలిగి ఉన్నాయి. భారత బొగ్గు ఉత్పత్తి ఇప్పటికే 2024లో దాదాపు 1,082 MTతో ఆల్-టైమ్ రికార్డును నెలకొల్పింది. FY 2024-25లోనూ ఒక బిలియన్ టన్నులు దాటింది. ప్రభుత్వ ప్రోత్సాహకాలు, సామర్థ్యాన్ని పెంచే సాంకేతికతలతో ఈ వృద్ధి సాధ్యమైంది. ఇంటర్నేషనల్ ఎనర్జీ ఏజెన్సీ (IEA) అంచనాల ప్రకారం, 2030 నాటికి భారత్ మొత్తం బొగ్గు డిమాండ్ 17% పెరిగే అవకాశం ఉంది. విద్యుత్ రంగంలో బొగ్గు వాటా 2025లో 70% పైగా ఉండగా, 2030 నాటికి **60%**కి తగ్గుతుందని భావిస్తున్నప్పటికీ, ఉక్కు, సిమెంట్ వంటి పరిశ్రమల వృద్ధి కారణంగా బొగ్గు అవసరం కొనసాగుతూనే ఉంటుంది.

ఎదురవుతున్న సవాళ్లు: పునరుత్పాదక శక్తులు, భూసేకరణ!

ప్రభుత్వం దేశీయ ఉత్పత్తిని పెంచేందుకు చురుగ్గా వ్యవహరిస్తున్నప్పటికీ, భారత బొగ్గు రంగం పునరుత్పాదక ఇంధన వనరుల (Renewables) నుంచి తీవ్రమైన పోటీని ఎదుర్కొంటోంది. సౌర, పవన విద్యుత్ రంగాలలో వేగవంతమైన వృద్ధి కారణంగా, విద్యుత్ డిమాండ్‌లో పెరుగుదలను ఇవి ఇప్పటికే అందుకోవడం లేదా మించిపోవడం జరుగుతోంది. 2025 మొదటి ఆరు నెలల్లోనే, పునరుత్పాదక ఇంధన వనరులు విద్యుత్ డిమాండ్ వృద్ధిని అధిగమించాయి. దీని ఫలితంగా, విద్యుత్ రంగంలో బొగ్గు వాటా 2030 నాటికి సుమారు **60%**కి పడిపోతుందని అంచనా. కొన్ని నివేదికల ప్రకారం, 2025లో బొగ్గు ఆధారిత విద్యుత్ ఉత్పత్తి 3% మేర తగ్గింది. అంతేకాకుండా, లోతైన బొగ్గు గనుల (300 మీటర్ల లోతుకు పైన) నుంచి బొగ్గును వెలికితీయడంలో సాంకేతిక, ఆర్థికపరమైన సమస్యలు కూడా అభివృద్ధికి ఆటంకంగా మారుతున్నాయి.

భూసేకరణ, చట్టపరమైన చిక్కులు: దీర్ఘకాలిక అనిశ్చితి

భారత బొగ్గు రంగం విస్తరణకు భూసేకరణ ప్రక్రియలు ప్రధాన అడ్డంకిగా మారాయి. 1957 నాటి బొగ్గు-భూముల (సేకరణ, అభివృద్ధి) చట్టం (CBA Act) ప్రకారం, ప్రభుత్వం విస్తృత అధికారాలను కలిగి ఉంది. ఇది ప్రభావిత వర్గాలు, ముఖ్యంగా ఆదివాసీ ప్రజల అనుమతి, సంప్రదింపులు లేకుండానే భూములను సేకరించడానికి వీలు కల్పిస్తుంది. ఇది అంతర్జాతీయ నిబంధనలకు విరుద్ధం. ఈ చట్టంలో 2013 నాటి సరైన పరిహారం, భూసేకరణలో పారదర్శకత, పునరావాసం, పునఃస్థాపన చట్టం (LARR)లో ఉన్న సామాజిక, పర్యావరణ భద్రతలు లేవని విమర్శలున్నాయి. భూ యజమానుల నుంచి ప్రతిఘటన, అసంపూర్తి పరిహారం, భూ రికార్డులపై వివాదాలు వంటి సమస్యలున్నాయని నివేదికలు చెబుతున్నాయి. కోల్ ఇండియా గనులకు భూసేకరణలో మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలు, తగిన పరిశీలన లోపించిందనే ఆరోపణలున్నాయి. మరోవైపు, ప్రభుత్వం బొగ్గు ఉత్పత్తిని పెంచుతూనే, పునరుత్పాదక ఇంధన లక్ష్యాలను కూడా ప్రతిష్టాత్మకంగా అమలు చేస్తోంది. ఇది ఒకరకంగా పరస్పర విరుద్ధమైన వ్యూహం. గ్రిడ్ స్థిరత్వం, పారిశ్రామిక అవసరాలకు బొగ్గు కీలకమైనప్పటికీ, పునరుత్పాదక ఇంధన ఖర్చులు తగ్గుతున్న నేపథ్యంలో దాని దీర్ఘకాలిక ఆర్థిక సాధ్యాసాధ్యాలపై ప్రశ్నలు తలెత్తుతున్నాయి. అంతేకాకుండా, శిలాజ ఇంధనాల నుంచి దూరంగా మారాలనే అంతర్జాతీయ ఒత్తిడి, అనేక దేశాలు ఈ దిశగా ఒప్పందాలు చేసుకోవడం భారత్ బొగ్గుపై ఆధారపడటాన్ని అంతర్జాతీయంగా పరిశీలనకు గురిచేస్తోంది.

భవిష్యత్ అంచనాలు: డిమాండ్, పరివర్తన మధ్య సమతుల్యం

భవిష్యత్తులో, భారత బొగ్గు రంగం ఒక క్లిష్టమైన మార్గంలో పయనించనుంది. ఇంధన భద్రత, పారిశ్రామిక డిమాండ్ కారణంగా దేశీయ ఉత్పత్తి పెరిగే అవకాశం ఉన్నప్పటికీ, ఈ వృద్ధి వేగం, దాని స్థిరత్వం బొగ్గు, పునరుత్పాదక ఇంధనాల మధ్య పరస్పర చర్యపై ఆధారపడి ఉంటుంది. 2030 తర్వాత కూడా బొగ్గు భారత ఇంధన మిశ్రమంలో ఒక ముఖ్యమైన భాగంగానే కొనసాగవచ్చని అంచనాలు సూచిస్తున్నాయి. అయితే, విద్యుత్ ఉత్పత్తిలో దాని వాటా తగ్గుముఖం పట్టే అవకాశం ఉంది. భారత్ ప్రతిష్టాత్మక పునరుత్పాదక ఇంధన లక్ష్యాలు, భవిష్యత్తులో డీకార్బొనైజేషన్ వైపు వేగంగా అడుగులు వేయాలనే విధానపరమైన మార్పులు బొగ్గు రంగం దీర్ఘకాలిక భవిష్యత్తును నిర్దేశిస్తాయి. IEA అంచనాల ప్రకారం, భారత్ ప్రస్తుత ప్రణాళికలతో 2030 నాటికి పునరుత్పాదక విద్యుత్ ఉత్పత్తి **42%**కి చేరుకోవచ్చు. బొగ్గు పరివర్తన సమయంలో గ్రిడ్ స్థిరత్వానికి సహాయకారిగా ఉండవచ్చని విశ్లేషకులు అభిప్రాయపడుతున్నప్పటికీ, పెరుగుతున్న పునరుత్పాదక సామర్థ్యం దృష్ట్యా దాని విస్తరణ అవసరం తగ్గిపోతోంది.