ਦੇਸ਼ ਦਾ 2030 ਲਈ ਵੱਡਾ ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ
ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਜਯੋਤਿਰਾਦਿੱਤਿਆ ਸਿੰਧੀਆ ਨੇ ਇੱਕ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਟੀਚੇ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਭਾਰਤ ਨੂੰ 2030 ਤੱਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਲੋਬਲ ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਹੱਬ ਬਣਾਉਣਾ। ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਪੋਸਟਲ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਸੈਂਟਰ (PTC) ਦੀ 75ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮੌਕੇ ਬੋਲਦਿਆਂ, ਸਿੰਧੀਆ ਨੇ ਇਸ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਉੱਦਮ ਵਿੱਚ India Post ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੋਸਟਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਮਾਲੀਏ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2027 ਤੱਕ 18-20% ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ FY26 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ₹13,000 ਕਰੋੜ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਧਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਆਰਥਿਕ ਟੀਚਿਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2030 ਤੱਕ ਵਪਾਰਕ ਨਿਰਯਾਤ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣਾ ਕਰਕੇ $1 ਟ੍ਰਿਲਿਅਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਅਤੇ $5 ਟ੍ਰਿਲਿਅਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। PM ਗਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਾਸਟਰ ਪਲਾਨ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਪਾਲਿਸੀ (NLP) 2022 ਵਰਗੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਇਸ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ 2030 ਤੱਕ GDP ਦੇ 13-14% ਤੋਂ ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਲਾਗਤਾਂ ਨੂੰ 8% ਤੋਂ ਘੱਟ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ।
India Post: ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਵੱਲ ਕਦਮ
ਇਸ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਜੰਡੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਲਗਭਗ 4.8 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ India Post ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸੁਧਾਰਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਕਸ ਸਿਗਮਾ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਗਾਹਕ ਸੇਵਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਟੈਲੀਕਾਮ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਐਂਡ-ਟੂ-ਐਂਡ ਡਿਜੀਟਲ ਸਿਸਟਮ, SAMPANN ਪਲੇਟਫਾਰਮ, ਗੋਆ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕੋਚਿਨ ਪੋਰਟ ਅਥਾਰਟੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਨ-ਬੋਰਡ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ₹1,650 ਕਰੋੜ ਦੀ ਮਾਸਿਕ ਜਮ੍ਹਾਂ ਰਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ 55 ਲੱਖ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਡਿਜੀਟਲ ਪ੍ਰਗਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਬਾਜ਼ਾਰ
ਭਾਰਤ ਦਾ ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਸੈਕਟਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ 2030 ਤੱਕ $800 ਬਿਲੀਅਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਇੰਡੈਕਸ (LPI) ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਗਲੋਬਲ ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ 2018 ਵਿੱਚ 44ਵੇਂ ਸਥਾਨ ਤੋਂ 2023 ਵਿੱਚ 38ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚਾਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਈ-ਕਾਮਰਸ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਵਧਣਾ, ਡੈਡੀਕੇਟਿਡ ਫਰੇਟ ਕੋਰੀਡੋਰ (DFCs) ਅਤੇ ਮਲਟੀ-ਮੋਡਲ ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਪਾਰਕਸ (MMLPs) ਵਰਗੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਨਿਵੇਸ਼, ਅਤੇ GST ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਵਪਾਰ ਦਾ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਹੋਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਬਲੂ ਡਾਰਟ, ਦਿੱਲੀਵਰੀ, ਅਤੇ ਈਕਾਮ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਿੱਜੀ ਖਿਡਾਰੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤੇਜ਼ ਪਾਰਸਲ ਡਿਲੀਵਰੀ ਲਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੜਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਘਰੇਲੂ ਭਾੜੇ ਦਾ 65% ਤੋਂ ਵੱਧ ਢੋਅ-ਢੁਆਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੀ ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਲਾਸਟ-ਮਾਈਲ ਡਿਲੀਵਰੀ ਲਈ।
India Post ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਚੁਣੌਤੀਆਂ
ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਚਿਆਂ ਅਤੇ ਸੈਕਟਰ-ਵਿਆਪੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, India Post ਨੂੰ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਵਿਭਾਗ ਵੱਡੇ ਵਿੱਤੀ ਘਾਟੇ (Financial Deficits) ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2020 ਵਿੱਚ ₹15,500 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਘਾਟਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਖਰਚੇ ਇਸਦੇ ਬਜਟ ਦਾ 95% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੱਸਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਡਿਜੀਟਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਕੋਰੀਅਰਾਂ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਾਰਨ ਰਵਾਇਤੀ ਡਾਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਾਰਸਲ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਕੁੱਲ ਮਾਲੀਏ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਮਾਮੂਲੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। FY24-25 ਵਿੱਚ ਮਾਲੀਆ ਲਗਭਗ ₹13,240 ਕਰੋੜ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੈਕਟਰ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਕਾਸ ਲਗਭਗ 8-10% ਹੈ। India Post ਦੇ 4.8 ਲੱਖ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਕੋਲ ਸੀਮਤ ਤਕਨੀਕੀ ਹੁਨਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਡਿਜੀਟਲ ਪਰਿਵਰਤਨ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਕੰਪਨੀਆਂ ਆਟੋਮੇਸ਼ਨ, AI ਅਤੇ ਡਾਟਾ ਐਨਾਲਿਟਿਕਸ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਅਪਣਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਾੜਾ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ India Post ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮੁਨਾਫੇ ਵੱਲ ਦਾ ਰਾਹ
ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਸਿੰਧੀਆ ਨੇ India Post ਲਈ FY25-26 ਵਿੱਚ ₹17,546 ਕਰੋੜ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਲੀਆ ਟੀਚਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 30% ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਟੀਚਾ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਮੁਨਾਫੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਟੀਚਾ ਪਾਰਸਲ ਅਤੇ ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਗਲੋਬਲ ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਪਾਵਰਹਾਊਸ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਲਈ ਅਹਿਮ ਹਨ। ਸੈਕਟਰ ਖੁਦ 2030 ਤੱਕ $360 ਬਿਲੀਅਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। India Post ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਇਸਦੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੇ, ਬਹੁਤ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਅਨੁਕੂਲਨ (Adapt) ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗੀ।