ਇਰਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਗਲੋਬਲ ਮਾਰਕੀਟ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਅਸਰ: ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਧੀ, ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਸਵਾਲ?

ਮਹਿੰਗਾਈ ਦਾ ਭਾਰੀ ਵਾਧਾ

ਬਲੂਮਬਰਗ ਨਿਊਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ (Economists) ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਜਤਾਈ ਹੈ ਕਿ ਇਰਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਾਰਨ ਗਲੋਬਲ ਇਨਫਲੇਸ਼ਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਲਗਭਗ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਯੂਰੋਜ਼ੋਨ ਵਿੱਚ ਕੀਮਤਾਂ ਵਧਣ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਤੇਜ਼ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਵੀ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਗਭਗ 40% ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ 0.3% ਤੋਂ 0.9% ਤੱਕ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਕੱਚੇ ਤੇਲ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਵੱਡਾ ਉਛਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਹਾਰਮੂਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ (Strait of Hormuz) ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਆਵਾਜਾਈ (Maritime Traffic) ਦੇ ਵਿਘਨ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੀ ਲਗਭਗ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਤੇਲ ਸਪਲਾਈ ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਲਡਮਰੂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਕੁ ਟੈਂਕਰ ਹੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆ-ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 60 ਸੀ।

ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ

ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਅਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਊਰਜਾ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਵਾਈ ਕਿਰਾਏ (Airfares) ਅਤੇ ਵੰਡ ਖਰਚਿਆਂ (Distribution Costs) ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਵੀ ਆਰਥਿਕ ਗਣਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ (Supply Chain) ਦੇ ਜੋਖਮ ਵਧ ਗਏ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜੇਕਰ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਲੰਬਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ 1973 ਦੇ ਤੇਲ ਸੰਕਟ ਜਾਂ 1990-1991 ਦੇ ਫਾਰਸੀ ਖਾੜੀ ਯੁੱਧ ਵਰਗੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਲਿਆ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮਾਰਚ 2026 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਵਧਣ ਅਤੇ ਬੀਮਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ (Insurance Premiums) ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹਿੰਗੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕੱਚੇ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ (Crude Oil Prices) ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 6-7% ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਹਾਰਮੂਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 11 ਮਿਲੀਅਨ ਬੈਰਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੱਚੇ ਤੇਲ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ: ਨਾਜ਼ੁਕ ਸੰਤੁਲਨ

ਮਹਿੰਗਾਈ ਦੇ ਭਾਰੀ ਦਬਾਅ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ, ਯੂਰੋਜ਼ੋਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਆਰਥਿਕਤਾਵਾਂ 'ਤੇ ਗਰੌਸ ਡੋਮੈਸਟਿਕ ਪ੍ਰੋਡਕਟ (GDP) 'ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਕੋਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗਾ। 2026 ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਰੀਅਲ GDP ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਭਗ 2.9% ਤੋਂ 3.3% ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਰਹਿਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਗੋਲਡਮੈਨ ਸੈਕਸ ਰਿਸਰਚ (Goldman Sachs Research) 2.9% ਗਲੋਬਲ GDP ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 2.7% ਦੇ ਆਮ ਅਨੁਮਾਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਚੀਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਗਲੋਬਲ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਪਰ, ਇਹ ਹਾਲਾਤ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਮਿਆਦ (Duration) 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਥਿਤੀ: ਲੰਬਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਜੇਕਰ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਲੰਬਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ (Consensus) ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਊਰਜਾ-ਆਯਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚੀਨ, ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਪਾਉਣਗੀਆਂ, ਜੋ ਮੱਧ ਪੂਰਬੀ ਤੇਲ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦਾ ਲਗਭਗ 90% ਇਸ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਚੀਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 38% ਅਤੇ 46% ਆਯਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਹਾਰਮੂਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਵੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 600 ਮਿਲੀਅਨ ਬੈਰਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੇਲ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ OPEC ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੀ ਸੀਮਤ ਵਾਧੂ ਸਮਰੱਥਾ (Spare Capacity) ਕਾਰਨ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਣਗੇ। ਯੂਰਪੀਅਨ ਸੈਂਟਰਲ ਬੈਂਕ (European Central Bank) ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਤੇਲ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ $10 ਪ੍ਰਤੀ ਬੈਰਲ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧਾ ਯੂਰੋਜ਼ੋਨ ਦੀ GDP ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਨੂੰ 0.2% ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜੋਖਮ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਫੌਜੀ ਟਕਰਾਅ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣੇ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ $100 ਪ੍ਰਤੀ ਬੈਰਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਾ ਗਈਆਂ ਹੋਣ। ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੇਕਰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜਲਡਮਰੂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬੰਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ ਰੀਸੈਸ਼ਨ (Global Recession) ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ: ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਨੈਵੀਗੇਟ ਕਰਨਾ

ਹਾਲਾਂਕਿ ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਉਛਾਲ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਰੁਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਘੱਟਣ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਰੂਟਾਂ ਦੇ ਆਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ.ਪੀ. ਮੋਰਗਨ (J.P. Morgan) ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ 2026 ਵਿੱਚ ਗਲੋਬਲ ਕੋਰ ਇਨਫਲੇਸ਼ਨ 2.8% 'ਤੇ ਸਥਿਰ ਰਹੇਗੀ, ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੇਤਰੀ ਅੰਤਰ ਉਭਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇਨਫਲੇਸ਼ਨ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਹੋਣ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਘਟਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। ਫੈਡਰਲ ਰਿਜ਼ਰਵ (Federal Reserve) 2026 ਦੀ ਦੂਜੀ ਤਿਮਾਹੀ ਤੱਕ ਹੈੱਡਲਾਈਨ ਇਨਫਲੇਸ਼ਨ ਦੇ 2.2% ਤੱਕ ਘੱਟਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਅਨੁਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਝਟਕੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਸਰ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨੀਤੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਇੱਕ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕਾਂ (Central Banks) ਊਰਜਾ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਸਥਿਰ ਮਹਿੰਗਾਈ (Sticky Inflation) ਦੇ ਉਮੀਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਣ ਦੇ ਜੋਖਮ ਕਾਰਨ ਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਟੌਤੀ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।