ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ UPI ਰਾਹੀਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ (Transactions) ਦੀ ਔਸਤ ਕੀਮਤ (Average Value) ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ **30%** ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਲੋਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਖਰੀਦਾਂ ਲਈ UPI ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਟਰਾਂਜ਼ੈਕਸ਼ਨ ਦਾ ਔਸਤ ਮੁੱਲ **₹1,273** ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ।
ਛੋਟੇ ਲੈਣ-ਦੇਣਾਂ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਰੁਝਾਨ
ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੇਮੈਂਟਸ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ (NPCI) ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਜਨਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ UPI ਟਰਾਂਜ਼ੈਕਸ਼ਨ ਦੀ ਔਸਤ ਕੀਮਤ ₹1,804 ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਜੂਨ 2026 ਤੱਕ ਘੱਟ ਕੇ ₹1,273 'ਤੇ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਹੁਣ ਚਾਹ, ਸਨੈਕਸ, ਕਰਿਆਨੇ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਵੀ UPI ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਮਰਚੈਂਟ ਪੇਮੈਂਟਸ ਦਾ ਵਧਦਾ ਦਬਦਬਾ
ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ UPI ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਡੇ ਪੈਸੇ ਭੇਜਣ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਇਹ ਕਾਰੋਬਾਰੀਆਂ (Merchants) ਨੂੰ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੱਥੇ 2022 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 40% UPI ਵਾਲੀਅਮ ਮਰਚੈਂਟ ਪੇਮੈਂਟਸ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਇਹ ਵੱਧ ਕੇ ਲਗਭਗ 66% ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਡਿਜੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ ਨੇ ਰਿਟੇਲ ਅਤੇ ਅਨੌਪਚਾਰਿਕ (Informal) ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾ ਲਈ ਹੈ।
ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਭੁਗਤਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਕ
ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭੁਗਤਾਨਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਭੇਜਣ ਦੇ ਔਸਤ ਮੁੱਲ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਫਰਕ ਹੈ। ਜੂਨ 2026 ਤੱਕ, ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤੀ (P2P) ਟਰਾਂਜ਼ੈਕਸ਼ਨ ਦਾ ਔਸਤ ਮੁੱਲ ₹2,450 ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਪਾਰੀ (Merchant) ਟਰਾਂਜ਼ੈਕਸ਼ਨ ਦਾ ਔਸਤ ਮੁੱਲ ਸਿਰਫ ₹600 ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਜਨਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ ਵਪਾਰੀ ਟਰਾਂਜ਼ੈਕਸ਼ਨ ਦਾ ਔਸਤ ਮੁੱਲ ₹885 ਸੀ। ਹੁਣ 86% ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਪਾਰੀ ਭੁਗਤਾਨ ₹500 ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ 4% ਟਰਾਂਜ਼ੈਕਸ਼ਨ ਹੀ ₹2,000 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਇੰਡਸਟਰੀ 'ਤੇ ਅਸਰ
ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਤਾਵਾਂ (Payment Service Providers) ਅਤੇ ਬੈਂਕਾਂ 'ਤੇ ਅਸਰ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ UPI ਟਰਾਂਜ਼ੈਕਸ਼ਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਉੱਚਾਈ 'ਤੇ ਹੈ, ਪਰ ਔਸਤ ਟ੍ਰਾਂਜੈਕਸ਼ਨ ਮੁੱਲ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਤੀ ਟਰਾਂਜ਼ੈਕਸ਼ਨ ਮੁਨਾਫਾ ਘੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਛੋਟੇ ਲੈਣ-ਦੇਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਲਾਗਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕੰਪਨੀਆਂ ਹੁਣ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਾਲੀਅਮ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਕੀ ਫੀਸ ਢਾਂਚੇ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ 'ਹਾਈ-ਵਾਲੀਅਮ, ਲੋ-ਵੈਲਿਊ' ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਸਕੇ।