NFHS-6 ਡਾਟਾ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਅੰਤਰ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਖਤਰਾ

NFHS-6 ਸਰਵੇਖਣ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ **15%** ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦਾ ਭੋਜਨ ਮਿਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਕਮੀ (Stunting) **29%** ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਜ਼ਨ (Wasting) **19%** 'ਤੇ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ (Investors) ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰਮਾਏ (Human Capital), ਕਿਰਤ ਉਤਪਾਦਕਤਾ (Labour Productivity) ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕੀ ਹੋਇਆ?

ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਹੋਏ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫੈਮਿਲੀ ਹੈਲਥ ਸਰਵੇ-6 (NFHS-6) ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਘਾਟ ਬਾਰੇ ਅਹਿਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸਰਵੇਖਣ ਅਨੁਸਾਰ, 6-23 ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸਿਰਫ 15% ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਹੀ ਖੁਰਾਕ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਖੁਰਾਕੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (minimum dietary diversity) ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਿਪੋਰਟ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ 29% ਬੱਚੇ stunted (ਉਮਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਕੱਦ ਘੱਟ) ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ 19% wasting (ਉਚਾਈ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਘੱਟ ਵਜ਼ਨ) ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 1,000 ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਆਰਥਿਕ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧ

ਵੱਡੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਲਈ, ਬਚਪਨ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰਮਾਏ (Human Capital) ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਕਸਰ 'ਡੈਮੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਡਿਵੀਡੈਂਡ' (Demographic Dividend) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਉੱਚ ਦਰਾਂ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਿਰਤ ਉਤਪਾਦਕਤਾ (Labour Productivity) ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰਮਾਏ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ 'ਤੇ ਬੋਝ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ, ਹੁਨਰਮੰਦ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕ ਵਰਕਫੋਰਸ ਨੂੰ GDP ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਚਾਲਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਵਿੱਦਿਅਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਲਗ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਢਾਂਚਾਗਤ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਖਪਤ ਬਾਜ਼ਾਰ 'ਤੇ ਅਸਰ

ਖਪਤਕਾਰ ਵਸਤਾਂ (Consumer Goods) ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੇ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਆਮ ਕਮੀਆ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਫੋਰਟੀਫਾਈਡ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਡਕਟਸ (Fortified Food Products) - ਯਾਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਿਟਾਮਿਨ ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਭੋਜਨ - 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ, FMCG ਕੰਪਨੀਆਂ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮੁੱਲ-ਵਰਧਤ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ-ਘਣੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵੱਲ ਮੋੜਨ ਲਈ ਦਬਾਅ ਜਾਂ ਮੌਕੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਅਕਸਰ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੰਪਨੀਆਂ ਪਬਲਿਕ ਹੈਲਥ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਿੰਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕਿਫਾਇਤੀਤਾ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੂਖਮ-ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ (micro-nutrient) ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੈਲੋਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ (caloric security) 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਵੀਨਤਮ ਅੰਕੜੇ ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ (nutrition security) ਵੱਲ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਖਰਚੇ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ, ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ, ਪੂਰਕ ਪੋਸ਼ਣ ਸਕੀਮਾਂ, ਅਤੇ ਫੋਰਟੀਫਾਈਡ ਅਨਾਜ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਵੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਨੀਤੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਬਜਟ ਅਲਾਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ, ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲਜ਼, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ 'ਤੇ ਅਸਰ ਪਵੇਗਾ। ਸਰਕਾਰੀ ਖਰਚੇ ਦੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਲਈ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਖੇਤਰੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਫੋਕਸ

ਸਰਵੇਖਣ ਇਹ ਖੁਲਾਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਿਹਤਰ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਅੰਕੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਅਮੀਰ ਰਾਜ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਘੱਟ ਸਰੋਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਰਾਜਾਂ ਨੇ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਘਾੜਿਆਂ ਲਈ, ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ 'ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ' (one-size-fits-all) ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਖੇਤਰੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਟਰੈਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਨੀਟਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਭਲਾਈ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਬਾਲ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਲਈ ਬਜਟ ਅਲਾਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵੀ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਫੋਰਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਸਬੰਧੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਵੇਂ ਨਿਯਮਾਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ FMCG ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ, ਕਿਫਾਇਤੀ ਵਿਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਪਾਈਪਲਾਈਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਬੈਲਵੇਦਰ (bellwether) ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ।