ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ: ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਤਾਕਤ, **₹2.8 ਲੱਖ ਕਰੋੜ** ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ!

ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ

ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਔਰਤ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਤਾਦਾਦ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਖੇਤਰ (Financial Services Sector) ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਆਰਥਿਕ ਜ਼ਰੂਰਤ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਰ (FLFPR) ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਾਧਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 2017-18 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 23.3% ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ 2023-24 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 41.7% ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਆਰਥਿਕ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਵਿੱਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ 'ਤੇ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਰਵੇਖਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ 56% ਔਰਤਾਂ ਘਰੇਲੂ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਖੁਦ ਲੈ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ 2022 ਦੇ 44% ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਾਫੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕੁਝ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ ਹਰ ਦੋ ਨਵੇਂ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸਟਾਕ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵੀ FY23 ਦੇ 22.5% ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਲਗਭਗ 25% ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਧਾ ਡਿਜੀਟਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਆਸਾਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਵਿੱਤੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਣਨੀਤੀ ਬਦਲਣੀ ਪਵੇਗੀ

ਬਦਲਦੇ ਵਿੱਤੀ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਵਿੱਤੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ (Strategies) ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਸ਼-ਕੇਂਦਰਿਤ (Male-Centric) 'ਐਕਸੈਸ' ਮਾਡਲ (Access Model) ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਘਰ-ਕੇਂਦਰਿਤ (Household-Centric) 'ਅਡਾਪਸ਼ਨ' ਸਟਰੈਟਜੀ (Adoption Strategy) ਅਪਣਾਈ ਜਾਵੇ। LXME ਅਤੇ Basis ਵਰਗੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੈਲਥਟੈੱਕ (Wealthtech) ਅਤੇ PFM (Personal Finance Management) ਸੋਲਿਊਸ਼ਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। SBI ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਬੈਂਕ ਵੀ 2030 ਤੱਕ 30% ਮਹਿਲਾ ਵਰਕਫੋਰਸ (Female Workforce) ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ 'Empower Her' ਵਰਗੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਰੋਲ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫਿਨਟੈੱਕ ਕੰਪਨੀਆਂ (Fintechs) ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਡਿਜੀਟਲ ਵਾਲਿਟ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਲਿਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਕਮੀ ਦੂਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। UPI ਵਰਗੇ ਡਿਜੀਟਲ ਪਬਲਿਕ ਇਨਫਰਾਸਟ੍ਰਕਚਰ (Digital Public Infrastructure) ਨੇ ਵੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਹੋਰ ਆਸਾਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।

ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ

ਔਰਤਾਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ (Long-term) ਦੇ ਨਿਵੇਸ਼ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ (Retirement) ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿੱਤੀ ਟੀਚੇ (Financial Goals) ਤੈਅ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਔਰਤਾਂ ਜੋਖਮ ਤੋਂ ਡਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਤ (Disciplined) ਅਤੇ ਟੀਚੇ-ਅਧਾਰਿਤ (Goal-oriented) ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਿਸਟਮੈਟਿਕ ਇਨਵੈਸਟਮੈਂਟ ਪਲਾਨ (SIP) ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਦਰ ਵੀ ਘੱਟ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਸੰਦ ਮਿਊਚੁਅਲ ਫੰਡ (Mutual Funds), ਇੰਡੈਕਸ ਫੰਡ (Index Funds) ਅਤੇ ਬਲੂ-ਚਿੱਪ ਸਟਾਕਸ (Blue-chip Stocks) ਵੱਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਉਹ AI (Artificial Intelligence) ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੋਜ (Research) ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ (Learning) ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਤਿਮ ਫੈਸਲੇ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਸੂਝ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ (Financial Advisors) 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਖਤਰੇ

ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਵਿੱਤੀ ਸਿੱਖਿਆ (Financial Literacy) ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਲਗਭਗ 21% ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਕੋਲ ਹੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਵਿੱਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸੋਚ (Societal Norms) ਕਾਰਨ ਵੀ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਤੀ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ (Confidence) ਦੀ ਕਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਡਿਜੀਟਲ ਪਹੁੰਚ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ (47% ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਯੂਜ਼ਰ ਔਰਤਾਂ ਹਨ), ਫਿਰ ਵੀ ਵਿੱਤੀ ਉਤਪਾਦਾਂ (Financial Products) ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸਲਾਹ ਲਈ ਅਣ-ਅਧਿਕਾਰਤ (Informal) ਸਰੋਤਾਂ ਜਾਂ ਪਤੀਆਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿੱਤੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਧ ਰਹੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨਾ ਸਮਝਣ। ਜੇਕਰ ਵਿੱਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੌਕੇ ਗਵਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ

ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਵਿੱਤੀ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਰੁਝਾਨ (Trend) ਹੁਣ ਰੁਕਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਹੁਲਾਰਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਲਗਭਗ 7.5 ਕਰੋੜ ਕੰਮਕਾਜੀ ਔਰਤਾਂ ₹2.8 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਤਾਵਾਂ (Financial Service Providers) ਲਈ ਇੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਮੌਕਾ ਹੈ। ਮਾਰਚ 2024 ਤੱਕ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੇ ਗਏ ਮਿਊਚੁਅਲ ਫੰਡ AUM (Assets Under Management) ਦਾ ਦੁੱਗਣਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣਾ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਵਿੱਤੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੇਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਭਰੋਸਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਤਪਾਦਾਂ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਸੰਚਾਰ (Transparent Communication) 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਿੱਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਡੈਮੋਗ੍ਰਾਫਿਕ (Demographic) ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ (Empowerment) ਵਾਲਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।