Whalesbook
ਦੋ ਮੁੱਖ ਸਿਸਟਮ: UPI ਅਤੇ RTGS
RBI ਦੀ 'Payments System Report' ਮੁਤਾਬਕ, 2025 ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ, UPI ਨੇ ਸਾਰੇ ਪੇਮੈਂਟ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੈਕਸ਼ਨ ਵਾਲੀਅਮ (Transaction Volume) ਦਾ 85.5% ਹਿੱਸਾ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਕੁੱਲ ਵੈਲਿਊ (Value) ਦਾ ਸਿਰਫ਼ 9.5% ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, RTGS ਨੇ ਵਾਲੀਅਮ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ 0.1% ਸੰਭਾਲਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਕੁੱਲ ਵੈਲਿਊ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ 68.6% ਸੀ। ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ UPI ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਛੋਟੇ ਖਰਚਿਆਂ ਅਤੇ ਭੀੜ-ਭਾੜ ਵਾਲੇ ਰਿਟੇਲ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ RTGS ਵੱਡੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸੈਟਲਮੈਂਟ (Financial Settlements) ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। NEFT ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮੱਧ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਵਾਹ 'ਤੇ ਅਸਰ
UPI ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ, ਜੋ CY 2021 ਤੋਂ CY 2025 ਤੱਕ ਵਾਲੀਅਮ ਵਿੱਚ 55.8% ਅਤੇ ਵੈਲਿਊ ਵਿੱਚ 43% ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਕਾਸ ਦਰ (CAGR) ਨਾਲ ਵਧੀ ਹੈ, ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਡਿਜੀਟਲ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਡਿਜੀਟਲ ਪੇਮੈਂਟਸ ਕੁੱਲ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੈਕਸ਼ਨ ਵਾਲੀਅਮ ਦਾ 99.8% ਅਤੇ ਵੈਲਿਊ ਦਾ 97.8% ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, UPI ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਛੋਟੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਜਿੱਥੇ ਇਨਫ੍ਰਾਸਟ੍ਰਕਚਰ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ RTGS ਸਿਸਟਮ ਘੱਟ ਪਰ ਵੱਡੇ ਸੈਟਲਮੈਂਟਸ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪੇਮੈਂਟ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੇਮੈਂਟ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਰਾਹੀਂ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਡੈਬਿਟ ਕਾਰਡਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ -24.4% ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ UPI ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ, ਵਧੇਰੇ ਕੁਸ਼ਲ ਸਿਸਟਮ ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ UPI ਵਰਗੇ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੇ ਸਿਸਟਮ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਵੱਡੇ ਸੈਟਲਮੈਂਟਸ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਅਜੇ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਹੇਗਾ।
ਸੰਭਾਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ
ਹਾਲਾਂਕਿ UPI ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਅਤੇ RTGS ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। UPI ਅਤੇ RTGS ਵਿਚਲੇ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੈਕਸ਼ਨ ਵੈਲਿਊ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੰਤਰ ਕਾਰਨ, ਛੋਟੇ ਰਿਟੇਲ ਫਰਾਡ (Retail Fraud) ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੈਕਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਚਲਦੇ ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ, UPI ਦੇ ਘੱਟ-ਮੁੱਲ ਵਾਲੇ, ਘੱਟ-ਲਾਭ ਵਾਲੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣਾ ਪੇਮੈਂਟ ਪ੍ਰੋਵਾਈਡਰਾਂ ਅਤੇ ਬੈਂਕਾਂ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। RBI ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਡੈਬਿਟ ਕਾਰਡਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਰਿਟੇਲ ਪੇਮੈਂਟ ਵਿਧੀ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 2023 ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਫਰਾਡ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ 46% ਦਾ ਵਾਧਾ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਰੁਖ
ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੇਮੈਂਟ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਉੱਚ-ਵਾਲੀਅਮ ਰਿਟੇਲ ਪੇਮੈਂਟਸ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਮੁੱਲ ਵਾਲੇ ਵਪਾਰਕ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਮਾਨ ਹਨ ਕਿ ਡਿਜੀਟਲ ਪੇਮੈਂਟਸ 2026 ਤੱਕ $1 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਗੇ। ਜਿੱਥੇ UPI FY28 ਤੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 1 ਅਰਬ (1 Billion) ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੈਕਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਵੇਂ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਕਾਰਡ ਜੋ UPI ਨਾਲ ਜੁੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ AI (Artificial Intelligence) ਰਾਹੀਂ ਪੇਮੈਂਟ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ, ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚਾਲਕ ਬਣਨਗੇ। ਭਾਰਤ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੇਕਸਸ (Project Nexus) ਵਰਗੇ ਕਦਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਭੁਗਤਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।