India 'Developed Nation' ਬਣਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ: ₹12 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਦਾ ਇਨਫਰਾ ਪਲਾਨ, ਪਰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਅੜਿੱਕਾ!

ਇਨਫਰਾਸਟਰਕਚਰ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ

Prime Minister Narendra Modi ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਰਾਸ਼ਟਰ (Developed Nation) ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨਫਰਾਸਟਰਕਚਰ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ (Innovation) 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਕੈਪੀਟਲ ਐਕਸਪੈਂਡੀਚਰ (Capital Expenditure) ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਚਾਲੂ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ₹12 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ। ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ, ਰੇਲਵੇ, ਡਿਜੀਟਲ ਕੁਨੈਕਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਪਾਵਰ ਸਿਸਟਮ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ FY24 ਤੋਂ FY30 ਤੱਕ $1.723 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਦੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਦਾ ਟੀਚਾ ਹੈ। Morgan Stanley ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ FY29 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਨਫਰਾਸਟਰਕਚਰ ਨਿਵੇਸ਼ GDP ਦੇ 5.3% ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 6.5% ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੰਨੇ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੈਕਟਰ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਪੂੰਜੀ ਲਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਝਿਜਕ ਦਿਖਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਝਿਜਕ ਦੇ ਨਾਲ, ਉੱਚ ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਖਰਚਾ (GDP ਦਾ 14-18%, ਜਿਸਨੂੰ 9% ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਟੀਚਾ ਹੈ) ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਨਿਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਉਭਰ ਰਹੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ (Emerging Markets) ਨੂੰ 2040 ਤੱਕ $15 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਦੇ ਇਨਫਰਾਸਟਰਕਚਰ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਵੱਡੇ ਫੰਡਿੰਗ ਗੈਪ ਨੂੰ ਪੂਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।

ਡੈਬਟ ਮਾਰਕੀਟ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਂਡ ਬਾਜ਼ਾਰ (Bond Market) ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੂਨ 2024 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ JP Morgan ਦੇ ਇਮਰਜਿੰਗ ਮਾਰਕੀਟ ਇੰਡੈਕਸ (Emerging Market Index) ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਲੋਬਲ ਇੰਡੈਕਸਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰੀ ਬਾਂਡਾਂ (Sovereign Bonds) ਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪੂੰਜੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਦਸ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ $15 ਬਿਲੀਅਨ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕਿਉਰਿਟੀਜ਼ (Government Security) ਦੇ ਯੀਲਡ (Yield) ਨੂੰ ਲਗਭਗ 10-15 ਬੇਸਿਸ ਪੁਆਇੰਟ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਬਾਂਡ ਮਾਰਕੀਟ (Corporate Bond Market) ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲੇ ਰੇਟਿੰਗ ਵਾਲੇ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ (Issuers) ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਭਾਗੀਦਾਰੀ, ਛੋਟੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਅਤੇ ਰਿਟੇਲ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ (Retail Investors) ਦੀ ਸੀਮਤ ਭਾਗੀਦਾਰੀ, ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ (Liquidity), ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ (Transparency) ਅਤੇ ਕੀਮਤ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ (Pricing Mechanisms) ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ 2030 ਤੱਕ ਬਕਾਇਆ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਬਾਂਡਾਂ (Outstanding Corporate Bonds) ਦੀ ਕੀਮਤ ₹100-120 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣੀ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ, ਮੌਜੂਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ 'ਖਰੀਦੋ ਅਤੇ ਰੱਖੋ' (Buy-and-Hold) ਰਣਨੀਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (RBI) ਦੇ ਫੁੱਲੀ ਐਕਸੈਸੀਬਲ ਰੂਟ (FAR) ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕਿਉਰਿਟੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਨਿਵਾਸੀਆਂ (Non-residents) ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ (Efficiency) ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਹਨ।

ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਤਕਨੀਕੀ ਆਧਾਰ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਰਥਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਬੰਧ (Governance) ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕਾਂ (Advanced Technologies) ਨੂੰ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ (Integrate) ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਯਾਸ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਨੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ, ਗਤੀ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ (Accountability) ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (AI), ਬਲਾਕਚੇਨ (Blockchain) ਅਤੇ ਡਾਟਾ ਐਨਾਲਿਟਿਕਸ (Data Analytics) ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਬਲਾਕਚੇਨ ਇੰਡੀਆ ਚੈਲੇਂਜ (Blockchain India Challenge) ਵਰਗੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ (Public Service Delivery) ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖਰੀਦ (Procurement), ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ (Supply Chains) ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਰਿਕਾਰਡ (Land Records) ਲਈ ਪਰਮਿਸ਼ਨਡ ਬਲਾਕਚੇਨ (Permissioned Blockchain) ਹੱਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਬਿਹਤਰ ਪੜਤਾਲ ਯੋਗਤਾ (Verifiability) ਅਤੇ ਛੇੜਛਾੜ-ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (Tamper-proof Management) ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੋਖਮਾਂ (Associated Risks) ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤਕਨੀਕੀ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਿਯਮ (Techno-legal Regulations) ਅਜੇ ਵਿਕਾਸ ਅਧੀਨ ਹਨ।

ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਪਾੜਾ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ

ਸਰਕਾਰੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਮਲ (Execution) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਾੜਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨਫਰਾਸਟਰਕਚਰ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੈਕਟਰ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਝਿਜਕ, ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਟੀਚਿਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨੀਤੀ ਐਲਾਨ (Policy Announcements) ਹੀ ਇੱਛਤ ਨਿਵੇਸ਼ ਪੱਧਰ (Investment Levels) ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਬਾਂਡ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਸੈਗਮੈਂਟ (Corporate Segment) ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਤਰਲਤਾ ਦੀ ਕਮੀ (Illiquidity) ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ (Transparency) ਦੀ ਘਾਟ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਘੱਟ ਰੇਟਿੰਗ ਵਾਲੇ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ (Less-rated Issuers) ਲਈ, ਟਿਕਾਊ ਪੂੰਜੀ ਵਾਧੇ (Sustained Capital Deepening) ਲਈ ਜੋਖਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਯੂਨੀਅਨ ਬਜਟਾਂ (Union Budgets) 'ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਅਸਥਿਰ (Volatile) ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਸਰ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਕੋਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਲੰਬੀ ਮਿਆਦ ਦਾ ਰੁਝਾਨ (Long-term Trend) ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ (Investor Confidence) ਸਿਰਫ ਐਲਾਨਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੁਧਾਰਾਂ (Reforms) ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਅਮਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਭਰ ਰਹੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ (Emerging Markets) ਲਈ, ਗਲੋਬਲ 'ਰਿਸਕ-ਆਫ' (Risk-off) ਦੌਰਾਂ (Episodes) ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੇ ਲਚਕਤਾ (Resilience) ਦਿਖਾਈ ਹੈ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਢਾਂਚਾਗਤ ਡੂੰਘਾਈ (Structural Market Depth) ਮੁੱਖ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਾਲੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ (Fiscal Discipline) ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਪਵੇਗਾ।

ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ

ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਨਫਰਾਸਟਰਕਚਰ ਨਿਵੇਸ਼ ਵਧਦਾ ਰਹੇਗਾ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਟੀਚਾ 2047 ਤੱਕ ਇੱਕ ਵਿਕਸਤ ਅਰਥਚਾਰੇ (Developed Economy) ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਲਗਭਗ 7.8% ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ (World Bank) ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਟੀਚੇ ਜਿੰਨੇ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2035 ਤੱਕ ਕੁੱਲ ਨਿਵੇਸ਼ (Total Investment) ਨੂੰ GDP ਦੇ 40% ਤੱਕ ਵਧਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿੱਤੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ (Financial Inclusion) ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਏਕੀਕਰਨ (Technological Integration) ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕਦਮ ਹਨ, ਅੰਤਿਮ ਸਫਲਤਾ ਨੀਤੀ ਦੇ ਇਰਾਦੇ (Policy Intent) ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮ (Ground-level Delivery) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਪੂਰਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਲੰਬੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ (Long-term Vision) ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੈਕਟਰ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ (Private Sector Engagement) ਅਤੇ ਪੂੰਜੀ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ (Capital Markets) ਵਿੱਚ ਢਾਂਚਾਗਤ ਸੁਧਾਰ (Structural Improvements) ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਏ ਜਾ ਸਕਣ।