India Forex Reserves: ਖਜ਼ਾਨਾ ਭਰਿਆ! ਸੋਨੇ ਦੇ ਭਾਅ ਵਧਣ ਨਾਲ ਰਿਜ਼ਰਵ **$9.06 ਬਿਲੀਅਨ** ਵਧੇ

3 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2026 ਨੂੰ ਖਤਮ ਹੋਏ ਹਫਤੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਭੰਡਾਰ (Forex Reserves) ਵਿੱਚ $9.06 ਬਿਲੀਅਨ ਦਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਉਛਾਲ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਪਿਛਲੇ ਹਫਤੇ ਦੇ $10.29 ਬਿਲੀਅਨ ਦੇ ਗਿਰਾਵਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਧਾਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਿਜ਼ਰਵ $688.06 ਬਿਲੀਅਨ 'ਤੇ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਦੱਸ ਦਈਏ ਕਿ ਫਰਵਰੀ 2026 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਵਧਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਭੰਡਾਰ ਆਪਣੇ ਸਰਬੋਤਮ ਪੱਧਰ $728.49 ਬਿਲੀਅਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ।

ਇਸ ਤੇਜ਼ੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸੋਨੇ (Gold) ਦੀਆਂ ਹੋਲਡਿੰਗਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਈ $7.22 ਬਿਲੀਅਨ ਦੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਵਾਧਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਹੁਣ $120.74 ਬਿਲੀਅਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਗਲੋਬਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਡਾਲਰ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਯੀਲਡ ਵਧਣ ਕਾਰਨ ਸੋਨੇ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮੁੱਲ ਵਾਧਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ RBI ਨੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਰ ਸੋਨਾ ਖਰੀਦਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸਦੇ ਮੁੱਲ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਆਈ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਰੰਸੀ ਸੰਪਤੀਆਂ (Foreign Currency Assets), ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਵਿੱਚ ਵੀ $1.78 ਬਿਲੀਅਨ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ $552.86 ਬਿਲੀਅਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਡਰਾਇੰਗ ਰਾਈਟਸ (SDRs) ਵਿੱਚ $58 ਮਿਲੀਅਨ ਦਾ ਮਾਮੂਲੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ IMF ਰਿਜ਼ਰਵ ਪੋਜੀਸ਼ਨ $4.82 ਬਿਲੀਅਨ 'ਤੇ ਸਥਿਰ ਰਹੀ।

ਇਹਨਾਂ ਰਿਜ਼ਰਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (RBI) ਲਈ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਰੁਪਏ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ (Volatility) ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ। RBI ਵੱਲੋਂ ਡਾਲਰ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਕਰਕੇ ਰੁਪਏ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਪੂੰਜੀ ਨਿਕਾਸੀ, ਅਮਰੀਕੀ ਟੈਰਿਫ ਕਾਰਨ ਵਪਾਰਕ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਅਤੇ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਜੋਖਮਾਂ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਇਆ ਲਗਾਤਾਰ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ 2026 ਤੱਕ ਰੁਪਏ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, RBI ਗਵਰਨਰ ਸੰਜੇ ਮਲਹੋਤਰਾ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਭੰਡਾਰ ਕਾਫੀ ਹਨ ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 11 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਆਯਾਤ (Imports) ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹਨ, ਜੋ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਭੰਡਾਰ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1991 ਦੇ ਬੈਲੈਂਸ ਆਫ ਪੇਮੈਂਟ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗਲੋਬਲ ਵਿੱਤੀ ਝਟਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਫਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, RBI ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਹੋਲਡਿੰਗਜ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮਹਿੰਗਾਈ (Inflation) ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਆ (Hedge) ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। 2021 ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਲਗਭਗ 6% ਸੀ, ਉੱਥੇ 2025 ਤੱਕ ਇਹ ਲਗਭਗ 12% ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਵੀ ਹੁਣ ਡਾਲਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾ ਕੇ ਹੋਰ ਮੁਦਰਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯੂਰੋ (Euro) ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਿਆ ਰਹੇ ਹਨ। RBI ਰਿਜ਼ਰਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਸੰਪਤੀ ਵੰਡ (Asset Allocation) ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਕੇ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਨੇੜਲੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ 2026 ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਪਾਰਕ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਮੁਦਰਾ ਨੀਤੀ ਦੇ ਬਦਲਾਵਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗਾ।