ਭਾਰਤ 'ਚੋਂ ਪੈਸਾ ਬਾਹਰ! FDI 'ਚ ਰਿਕਾਰਡ ਕਮੀ, ਰੁਪਏ 'ਤੇ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਖਤਰਾ

ਪੈਸੇ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਤੇਜ਼ (Capital Flight Accelerates)

ਦਸੰਬਰ 2025 ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਰਿਕਾਰਡ $7.45 ਬਿਲੀਅਨ ਪੈਸਾ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ। ਇਹ ਪਿਛਲੇ ਸਮਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 40% ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਊਟਫਲੋ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੈਸਾ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇਕੁਇਟੀ ਹੋਲਡਿੰਗਜ਼ (Equity Holdings) ਘਟਾਉਣ ਕਾਰਨ ਨੈੱਟ FDI ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ। ਮਾਲੀ ਸਾਲ 2025-26 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨੌਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕੁੱਲ ਕਢਾਈ $44.45 ਅਰਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ, ਜੋ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 10% ਦਾ ਵਾਧਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਪੈਸੇ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਦੇ ਵਧਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਮਾਲੀ ਸਾਲ 2024-25 ਲਈ ਨੈੱਟ FDI ਇਨਫਲੋ ਸਿਰਫ $0.96 ਬਿਲੀਅਨ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਕਿ FY24 ਦੇ $10.9 ਬਿਲੀਅਨ ਅਤੇ FY21 ਦੇ ਸਿਖਰ $43.9 ਬਿਲੀਅਨ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਕਦਮ (Indian Firms Expand Global Footprint)

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਭਾਰਤੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਿਵੇਸ਼ (Outward FDI) ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦਸੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਨਿਵੇਸ਼ ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 78% ਵੱਧ ਕੇ $2.75 ਬਿਲੀਅਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਾਲੀ ਸਾਲ 2025-26 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨੌਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ, ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਨਿਵੇਸ਼ $24.88 ਅਰਬ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 35% ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਿਵੇਸ਼ ਸਿੰਗਾਪੁਰ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ UAE ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (Market Diversification) ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ (Resource Acquisition) ਵਰਗੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਵਧਦਾ ਰੁਝਾਨ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ FDI ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘਟਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਨੈੱਟ FDI ਬੈਲੰਸ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਕਨਾਮਿਕ ਸਰਵੇ 2025-26 ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਆਊਟਫਲੋ ਘਰੇਲੂ ਆਕਰਸ਼ਣ (Domestic Attractiveness) ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਾਰਤੀ ਉੱਦਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ (Internationalization) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਰੁਪਇਆ ਦਬਾਅ ਹੇਠ (Currency Under Strain)

ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੈਸਾ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਇਸ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਅਸਰ ਕਾਰਨ, ਮਾਲੀ ਸਾਲ 2025-26 ਲਈ ਨੈੱਟ FDI ਇਨਫਲੋ $4 ਅਰਬ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਕੁੱਲ ਇਨਫਲੋ (Gross Inflows) 16% ਵੱਧ ਕੇ $73.31 ਅਰਬ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੈੱਟ FDI ਦੀ ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਰੁਪਇਆ ₹90 ਅਤੇ ₹91 ਦੇ ਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਫੌਰਨ ਪੋਰਟਫੋਲੀਓ ਇਨਵੈਸਟਰਜ਼ (FPIs) ਦੇ ਨਿਕਲਣ ਨੇ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2025 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਇਕੁਇਟੀਜ਼ (Equities) ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ $19 ਬਿਲੀਅਨ ਦੀ ਨੈੱਟ ਵਿਕਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਅਮਰੀਕੀ ਟੈਰਿਫ (US Tariffs) ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵੀ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਈ ਗਈ 25% ਰੈਸਪ੍ਰੋਕਲ ਡਿਊਟੀ (Reciprocal Duty) ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ 2025 ਵਿੱਚ 50% ਪੈਨਲਟੀ ਟੈਰਿਫ (Penalty Tariff) ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ 70% ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਬਰਾਮਦਾਂ (Exports) ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਰੰਟ ਅਕਾਊਂਟ ਡੈਫਿਸਿਟ (Current Account Deficit) ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਪਏ 'ਤੇ ਹੋਰ ਦਬਾਅ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਫਰਵਰੀ 2026 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਤਰਿਮ ਵਪਾਰ ਸਮਝੌਤੇ (Interim Trade Agreement) ਨੇ ਕੁਝ ਰਾਹਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੂੰਜੀ ਪ੍ਰਵਾਹ (Capital Flows) 'ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਦਬਾਅ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ (Future Outlook and Concerns)

ਨੈੱਟ FDI ਆਊਟਫਲੋ ਵੱਲ ਇਸ ਢਾਂਚਾਗਤ ਤਬਦੀਲੀ (Structural Shift) ਕਾਰਨ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਾਹਰੀ FDI 'ਤੇ ਵਧਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲੋਬਲ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਘਰੇਲੂ ਵਿਕਾਸ (Domestic Growth) ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਪੂੰਜੀ ਨੂੰ ਘਟਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਪਏ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੈਸਾ ਕੱਢਣਾ, ਗਲੋਬਲ ਵਿਆਜ ਦਰਾਂ (Global Interest Rates) ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਾਲੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਜਿੱਥੇ 2024 ਅਤੇ 2025 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਗਲੋਬਲ FDI ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਸੀ, ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਾਰਤ ਦੀ 'ਨੈੱਟ' ਤਸਵੀਰ ਇੱਕ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਪੂੰਜੀ ਉਡਾਣ (Capital Flight) ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਲਚਕਤਾ (Economic Resilience) ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਰੁਪਏ 'ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਦਬਾਅ ਦਰਾਮਦ ਲਾਗਤ (Import Costs) ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਿੰਗਾਈ (Inflation) ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਮੁਦਰਾ ਨੀਤੀ (Monetary Policy) ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਘਰੇਲੂ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਠੱਪ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਟੈਰਿਫ ਕਾਰਨ ਬਰਾਮਦਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ GDP ਦੇ 1.5% ਤੱਕ ਵਧਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰੰਟ ਅਕਾਊਂਟ ਡੈਫਿਸਿਟ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਭੰਡਾਰ (Forex Reserves) ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨਯੋਗ ਹੈ, ਪਰ ਪੂੰਜੀ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਸ ਬਫਰ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਰਵਰੀ 2026 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ $2 ਬਿਲੀਅਨ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਇਕੁਇਟੀਜ਼ ਖਰੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨੀਤੀਗਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ (Policy Certainty) ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਪੂੰਜੀ ਪ੍ਰਵਾਹ (Stable Capital Flows) ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।