India Forex Reserves: ਮੁੱਲ ਵਧਿਆ, ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਕੀ ਹੈ? ਜਾਣੋ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਘੱਟਦੇ ਅਸਰ ਦਾ ਰਾਜ਼!

ਮੁੱਲ ਵਾਧੇ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ (The Valuation Mirage)

ਸਾਲ 2025 ਦੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ ਦੌਰਾਨ India's Forex Reserves ਵਿੱਚ 19.4 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦਾ ਹੋਇਆ ਵਾਧਾ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੈਲਿਊਏਸ਼ਨ ਗੇਨਜ਼ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਇਹ ਗੇਨਜ਼ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੇ 3.1 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵੱਧ ਕੇ 50.2 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ, ਡਾਲਰ ਦਾ ਹੋਰ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਬਾਂਡ ਯੀਲਡ ਦਾ ਘੱਟ ਹੋਣਾ ਰਿਹਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਵੈਲਿਊਏਸ਼ਨ ਗੇਨਜ਼ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਸਲੀ ਵਿੱਤੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਹੁਣ ਲਗਭਗ 15% ਹੈ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਦਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਬੈਲੈਂਸ ਆਫ ਪੇਮੈਂਟਸ (BoP) 'ਤੇ ਅਸਲੀ ਦਬਾਅ

ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਰਕੀਟ ਬਦਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਾਫੀ ਵੱਖਰੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੈਲੈਂਸ ਆਫ ਪੇਮੈਂਟਸ (BoP) ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਫੋਰੈਕਸ ਰਿਜ਼ਰਵ ਅਪ੍ਰੈਲ-ਦਸੰਬਰ 2025 ਦੌਰਾਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ 30.8 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਘੱਟ ਗਿਆ। ਇਹ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ 2024 ਦੇ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਦੇਖੀ ਗਈ 13.8 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੀ ਕਮੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਐਕਸਪੋਰਟ ਅਤੇ ਰੈਮੀਟੈਂਸਿਜ਼ ਕਾਰਨ ਕਰੰਟ ਅਕਾਊਂਟ ਡੈਫਿਸਿਟ ਘੱਟ ਕੇ 30.2 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਪੂੰਜੀ ਪ੍ਰਵਾਹ (Capital Flows) ਇਨਫਲੋਜ਼ (Inflows) ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਨਾਕਾਫੀ ਰਹੇ।

ਕੈਪੀਟਲ ਅਕਾਊਂਟ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਪਲਟਾਅ

ਸਭ ਤੋਂ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਗੱਲ ਕੈਪੀਟਲ ਅਕਾਊਂਟ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਹੈ। ਇਹ ਅਪ੍ਰੈਲ-ਦਸੰਬਰ 2024 ਵਿੱਚ 22.9 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੇ ਸਰਪਲੱਸ ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ-ਦਸੰਬਰ 2025 ਵਿੱਚ 0.6 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੇ ਘਾਟੇ (Deficit) ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ (Foreign Investment Inflows) ਇਸ ਖਾਸ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੈਸੇ ਜਾਂ ਘੱਟਦੇ ਇਨਫਲੋਜ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਭਾਵੇਂ ਉਭਰਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ (Emerging Markets) ਵਿੱਚ ਪੂੰਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਲਈ ਕੈਪੀਟਲ ਅਕਾਊਂਟ ਵਿੱਚ ਘਾਟਾ ਆਉਣਾ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਵੈਲਿਊਏਸ਼ਨ ਗੇਨਜ਼ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿ ਕੇ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣਾ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਰੰਸੀ ਅਸਥਿਰਤਾ (Currency Volatility) ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਗਲੋਬਲ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰਿਜ਼ਰਵ ਅਜੇ ਵੀ 11 ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਇੰਪੋਰਟਸ ਅਤੇ 95% ਐਕਸਟਰਨਲ ਡੈੱਟ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ (Composition) ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੋਖਮ (Risk) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਅਗਲਾ ਰਾਹ (Outlook)

ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (RBI) ਵੱਲੋਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਹੋਲਡਿੰਗਜ਼ ਨੂੰ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧਾਉਣਾ, ਸਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਤੇ ਕਰੰਸੀ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਤੋਂ ਬਚਾਅ (Hedge) ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਹੈ। ਪਰ, ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੀ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਅੰਤਿਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ ਮਾਰਕੀਟ ਵੈਲਿਊਏਸ਼ਨ ਬਦਲਾਵਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਸਲੀ ਵਪਾਰ (Trade) ਅਤੇ ਪੂੰਜੀ ਪ੍ਰਵਾਹ (Capital Flows) 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗੀ। ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਜੋ ਕਿ ਪੂੰਜੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕੇ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ ਵੈਲਿਊਏਸ਼ਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਵੇ, ਗਲੋਬਲ ਆਰਥਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਹੋਵੇਗੀ।