FY22 ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ 2026 ਦਰਮਿਆਨ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ ਡਿਜੀਟਲ ਪੇਮੈਂਟ ਫਰਾਡ ਵਿੱਚ ₹3,588 ਕਰੋੜ ਗੁਆਏ, ਜਦਕਿ ਬੈਂਕ ਸਿਰਫ ₹239 ਕਰੋੜ ਹੀ ਵਾਪਸ ਕਰ ਸਕੇ। ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਕਾਰਡ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਬੈਂਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਫਰਾਡ ਦਾ ਖਤਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ, ਪਰ UPI ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੈਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਾਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ।
Detailed Coverage
ਡਿਜੀਟਲ ਫਰਾਡ ਦਾ ਵੱਡਾ ਖੁਲਾਸਾ!
ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਪੇਮੈਂਟ ਫਰਾਡ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿੱਤੀ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ, ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2022 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ, 5.83 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡਿਜੀਟਲ ਪੇਮੈਂਟ ਫਰਾਡ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ₹3,588.22 ਕਰੋੜ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ ₹238.83 ਕਰੋੜ, ਯਾਨੀ ਕਿ ਕੁੱਲ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਸਿਰਫ 6.6% ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਵਿੱਤੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਾਪਸ ਕਰਵਾ ਪਾਈਆਂ ਹਨ।
ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਬੈਂਕਿੰਗ ਤੇ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਕਾਰਡ ਬਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ
ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਫਰਾਡ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਕਾਰਡ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਬੈਂਕਿੰਗ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਬੈਂਕਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਹੀ 2,42,562 ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ₹1,730.14 ਕਰੋੜ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਕਾਰਡ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ 2,43,849 ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ₹1,447.27 ਕਰੋੜ ਦੀ ਠੱਗੀ ਮਾਰੀ ਗਈ। ਡੈਬਿਟ ਅਤੇ ATM ਕਾਰਡ ਨਾਲ ਵੀ 94,991 ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ₹401.17 ਕਰੋੜ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਡਿਜੀਟਲ ਪੇਮੈਂਟ ਸਿਸਟਮ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੋਖਮ ਵਾਲੇ ਹਨ।
UPI ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੁਰੱਖਿਆ
ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਯੂਨੀਫਾਈਡ ਪੇਮੈਂਟਸ ਇੰਟਰਫੇਸ (UPI) ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਲੋਹਾ ਮਨਵਾਇਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਰੋੜਾਂ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੈਕਸ਼ਨਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, UPI ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 457 ਫਰਾਡ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਮੁੱਲ ਸਿਰਫ ₹2.13 ਕਰੋੜ ਰਿਹਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, Aadhaar-enabled Payment Systems (AePS) ਵਿੱਚ ਵੀ 1,346 ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ₹1.06 ਕਰੋੜ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। UPI ਦੀ ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਅਹਿਮ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਕਬੂਲ ਡਿਜੀਟਲ ਪੇਮੈਂਟ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਮਲਟੀ-ਲੇਅਰਡ ਵੈਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਫਰਾਡ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।
ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ RBI ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ
ਫਰਾਡ ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ 'Authorised Push Payment' (APP) ਫਰਾਡ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਠੱਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰਕੇ ਪੇਮੈਂਟ ਅਪਰੂਵ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (RBI) ਨੇ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। RBI ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਰਚਾ ਪੱਤਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। RBI, NPCI ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੈਂਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਲਈ 'e-BAAT' ਵਰਗੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ 'ਮੈਂ ਮੂਰਖ ਨਹੀਂ ਹਾਂ' ਵਰਗੀਆਂ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵੀ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਬੈਂਕ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਫਰਾਡ ਦੀ ਟਰੈਕਿੰਗ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਵੈਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਬਾਰੇ ਨਵੇਂ ਨਿਯਮਾਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ।