National Payments Corporation of India (NPCI) ने युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (UPI) प्लॅटफॉर्म जगभरात विस्तारण्याची घोषणा केली आहे. पुढील दशकात 15 ते 20 देशांमध्ये UPI सेवा सुरू करण्याची योजना आहे, विशेषतः भारतीय वंशाच्या लोकांसाठी. तसेच, UPI व्यवहार 23 अब्ज पार केल्यानंतर आता AI-आधारित पेमेंट इंटरफेसवर लक्ष केंद्रित केले जात आहे.
UPI चा आंतरराष्ट्रीय विस्तार
National Payments Corporation of India (NPCI) ने आता युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (UPI) ला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नेण्याची महत्त्वाकांक्षी योजना आखली आहे. पुढील १० वर्षांमध्ये १५ ते २० देशांमध्ये UPI ला पसंतीचे क्रॉस-बॉर्डर पेमेंट माध्यम बनवण्याचे लक्ष्य ठेवण्यात आले आहे. यासाठी सुमारे ३.५ कोटी असलेल्या भारतीय वंशाच्या नागरिकांवर लक्ष केंद्रित केले जाईल. याद्वारे रेमिटन्स (remittances) आणि ट्रेड पेमेंट्स (trade payments) सोपे करण्याचा उद्देश आहे. सध्या UPI सिंगापूर, फ्रान्स, UAE आणि ग्रीससह १० देशांमध्ये कार्यरत आहे.
तंत्रज्ञान आणि वाढीचा वेग
या जागतिक विस्तार योजनेसोबतच, देशांतर्गत UPI प्लॅटफॉर्मने प्रचंड वाढ नोंदवली आहे. जुलै २०२६ मध्ये, UPI ने एका महिन्यात २३ अब्ज पेक्षा जास्त व्यवहारांचा नवा विक्रम केला. याला गती देण्यासाठी NPCI ने अनेक कंपन्यांशी भागीदारी केली आहे. जून २०२६ मध्ये, NPCI ने J.P. Morgan Payments सोबत भागीदारी केली, ज्यामुळे क्रॉस-बॉर्डर व्यवहारांसाठी रिअल-टाइम फॉरेन एक्सचेंज (foreign exchange) शक्य झाले. आंतरराष्ट्रीय पैसे पाठवणे आता देशांतर्गत व्यवहारांइतकेच सोपे करण्याचा प्रयत्न आहे.
पुढील नविनतेचा विचार करता, NPCI पेमेंट इंटरफेसमध्ये आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) चा वापर करण्याच्या शक्यता तपासत आहे. यामुळे ChatGPT किंवा Gemini सारख्या प्लॅटफॉर्मवरून पेमेंट सुरू करता येतील, अशी अपेक्षा आहे. या उपायांमुळे UPI पेमेंट क्षेत्रात आघाडीवर राहण्यास मदत होईल.
नियामक आणि सुरक्षाविषयक बाबी
जागतिक विस्तार योजना महत्त्वाकांक्षी असली तरी, देशांतर्गत पेमेंट क्षेत्रात काही नियामक आणि ऑपरेशनल आव्हाने आहेत. रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) आणि NPCI डिजिटल पेमेंटमधील धोके व्यवस्थापित करत आहेत. थर्ड-पार्टी UPI ॲप्लिकेशन्ससाठी ३०% मार्केट शेअर कॅप (market share cap) हा एक महत्त्वाचा मुद्दा आहे. हा नियम ३१ डिसेंबर २०२६ पर्यंत लागू राहील.
याव्यतिरिक्त, वाढत्या व्यवहारांमुळे UPI फ्रॉड (fraud) आणि स्कॅम्सच्या (scams) घटनांमध्ये वाढ होत आहे. जागतिक स्तरावर यशस्वी होण्यासाठी, मजबूत सुरक्षा उपायांद्वारे वापरकर्त्यांचा विश्वास टिकवून ठेवणे अत्यंत आवश्यक असेल. नवीन आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठांमध्ये इन्फ्रास्ट्रक्चरची (infrastructure) विश्वसनीयता आणि इंटरनेट कनेक्टिव्हिटी (connectivity) यांसारखे घटक देखील यशासाठी महत्त्वाचे ठरतील.
NPCI पुढील टप्प्यात जपान, मलेशिया आणि बहरीनसारख्या प्रदेशांमध्ये भू-राजकीय (geopolitical) आणि नियामक परिस्थितीचा अभ्यास करेल. क्रॉस-बॉर्डर व्यवहार दर (adoption rates) आणि संभाव्य व्यवहार शुल्काबाबत (transaction charges) धोरणात्मक बदलांवर लक्ष ठेवले जाईल.