भारतीय IT सेवा क्षेत्रात एक मोठे स्थित्यंतर घडत आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे (AI) मानवी श्रमाची गरज कमी होत असल्याने, कंपन्या आता तासांवर आधारित बिलिंगऐवजी 'परफॉर्मन्स-आधारित' करारांकडे वळत आहेत. ग्राहकांकडून **30%** पर्यंत किमती कमी करण्याची मागणी होत आहे, ज्यामुळे कंपन्यांच्या नफ्यावर मोठा दबाव येत आहे.
AI मुळे IT कंपन्यांचे बदलले 'कामाचे गणित'!
दोन दशकांपासून भारतीय IT कंपन्या तासांवरून ग्राहकांकडून पैसे आकारत होत्या. मात्र, आता आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स (AI) मुळे अनेक कामे स्वयंचलित (Automate) होत आहेत. त्यामुळे ग्राहक आता कामाच्या तासांऐवजी कंपनीने दिलेल्या 'परिणामांवर' (Outcomes) आधारित पैसे देण्यास प्राधान्य देत आहेत. यामुळे IT कंपन्यांना कमी खर्चात जास्त काम करावे लागत आहे.
नफ्यावर येतोय मोठा दबाव
या बदलामुळे IT कंपन्यांच्या नफ्याच्या मार्जिनवर (Profit Margins) मोठा ताण येत आहे. ग्राहक 25% ते 30% पर्यंत किमती कमी करण्याची मागणी करत आहेत. AI मुळे कामे वेगाने होत असल्याने, TCS आणि Infosys सारख्या मोठ्या कंपन्यांना त्यांच्या व्यवसाय मॉडेलमध्ये बदल करावे लागत आहेत. TCS मध्ये, मानव संसाधन (HR) आणि वित्त सेवांमधील सुमारे 80% करार आता 'आउटकम-बेस्ड' मॉडेलवर आधारित आहेत. याचा अर्थ, IT कंपनीचा महसूल आता कर्मचाऱ्यांनी काम केलेल्या तासांवर नाही, तर त्यांनी दिलेल्या मूल्यावर (उदा. कार्यक्षमतेत वाढ) अवलंबून असेल.
नवीन स्पर्धेत कंपन्यांची धावपळ
हा बदल सोपा नाही. AI-आधारित नवीन प्रोजेक्ट्स वेगाने स्केल होण्याऐवजी, जुने मॅनेज्ड-सर्व्हिसेस करार लवकर संपुष्टात येत आहेत. यामुळे IT कंपन्यांना महसुलात (Revenue) अडचणी येत आहेत. Nifty IT इंडेक्समध्ये 2026 पर्यंत बाजारातील अस्थिरता दिसून येत आहे. तसेच, कंपन्या स्वतःला स्पर्धेत टिकवून ठेवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात खर्च करत आहेत. जून 2026 पर्यंतच्या सहा महिन्यांत, IT कंपन्यांनी AI, डेटा आणि प्लॅटफॉर्म क्षमता वाढवण्यासाठी अधिग्रहणांवर (Acquisitions) 3 अब्ज डॉलर्स पेक्षा जास्त खर्च केला आहे, ज्यामुळे अल्पकालीन रोख प्रवाहावर (Cash Flow) परिणाम होऊ शकतो.
छोट्या कंपन्यांची आघाडी
या स्पर्धेत Persistent Systems आणि Coforge सारख्या मध्यम आकाराच्या कंपन्या अधिक चपळ (Agile) ठरत आहेत. लवचिक किंमत (Flexible Pricing) आणि AI-आधारित जलद सोल्युशन्स देऊन, या कंपन्यांनी मार्केट शेअर मिळवला आहे. मोठ्या कंपन्या जिथे नफा टिकवून ठेवण्यासाठी संघर्ष करत आहेत, तिथे या कंपन्या दुहेरी अंकी (Double-digit) महसूल वाढ नोंदवत आहेत.
गुंतवणूकदारांसाठी धोके
गुंतवणूकदारांसाठी हा काळ जोखमीचा आहे. नफा कमी होण्याबरोबरच, करारांचे प्रत्यक्ष महसुलात रूपांतर करण्यात कंपन्यांना विलंब होण्याचा धोका आहे. तसेच, या नवीन, अव्यावसायिक करारांनुसार कामाचे मोजमाप कसे केले जाईल, याबद्दल कायदेशीर गुंतागुंत निर्माण होण्याची शक्यता आहे. कंपन्या जेव्हा वेळेवर आधारित बिलिंगऐवजी 'आउटकम-बेस्ड' मॉडेलकडे जात आहेत, तेव्हा सातत्यपूर्ण कमाईची गुणवत्ता राखण्याची त्यांची क्षमता महत्त्वाची ठरेल. पुढील तिमाही निकालांमध्ये हे 'आउटकम-बेस्ड' डील खरोखरच नफा वाढवत आहेत की केवळ स्वस्त, AI-आधारित स्पर्धकांना गमावण्याची रणनीती आहे, हे स्पष्ट होईल.