IIT गुवाहाटीतील संशोधकांनी 'ई-आय' नावाचे एक स्वस्त आणि पोर्टेबल उपकरण विकसित केले आहे. या उपकरणाच्या मदतीने पाण्यातील विषारी घटक त्वरित तपासता येणार आहेत. 'जल जीवन मिशन'ला मदत करणारे हे तंत्रज्ञान आता ENVIONIX Labs Pvt Ltd या स्टार्टअपद्वारे व्यावसायिक स्तरावर आणले जात आहे.
'ई-आय': पाण्यातील भेसळ आता क्षणात उघड
भारतीय तंत्रज्ञान संस्था (IIT) गुवाहाटी येथील संशोधकांनी 'ई-आय' नावाचे एक अभिनव ऑप्टिकल सेन्सिंग डिव्हाइस सादर केले आहे. या उपकरणाचा उद्देश पाणी आणि जैविक नमुन्यांमधील दूषित घटक त्वरित आणि त्याच ठिकाणी (on-site) तपासणे हा आहे. हे उपकरण आर्सेनिक, शिसे, लोह आणि क्रोमियम यांसारखे जड धातू तसेच ई. कोलाय (E. coli) सारख्या हानिकारक जीवाणूंची जलद चाचणी करण्यास मदत करते. यामुळे पाणी गुणवत्ता व्यवस्थापनातील एक महत्त्वाची गरज पूर्ण होणार आहे.
तंत्रज्ञान आणि खर्चाची कार्यक्षमता
'ई-आय' उपकरणामध्ये, विषारी घटक उपस्थित असल्यास रासायनिक अभिक्रियांद्वारे रंगीत संयुगे तयार होतात. या रंगाची तीव्रता मोजली जाते आणि उपकरणाद्वारे प्रदूषकांची एकाग्रता (concentration) निश्चित केली जाते. या प्रक्रियेमुळे भौतिक नमुन्यांचे डिजिटल डेटामध्ये रूपांतर होते, जे वायरलेस पद्धतीने केंद्रीय निरीक्षण केंद्रांपर्यंत पोहोचवता येते. हे तंत्रज्ञान पारंपरिक प्रयोगशाळा उपकरणांना (जसे की UV-Visible आणि Atomic Absorption Spectrophotometers) एक स्वस्त आणि पोर्टेबल पर्याय म्हणून काम करते.
खर्चाबद्दल बोलायचे झाल्यास, या उपकरणाची निर्मिती किंमत अंदाजे ₹3,500 आहे, तर प्रति नमुना चाचणीचा खर्च केवळ ₹2 इतका येतो. तंत्रज्ञान मोठ्या प्रमाणावर उत्पादित झाल्यास हा खर्च आणखी कमी होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे मर्यादित प्रयोगशाळा सुविधा असलेल्या ठिकाणी याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करणे शक्य होईल.
ENVIONIX Labs द्वारे व्यावसायिकरण
हे तंत्रज्ञान आता शैक्षणिक संशोधन प्रकल्पाच्या पलीकडे जाऊन ENVIONIX Labs Pvt Ltd नावाच्या स्टार्टअपद्वारे व्यावसायिक उत्पादनामध्ये रूपांतरित केले जात आहे. प्रयोगशाळेतील यशस्वी नवकल्पनांना बाजारात आणण्याकडे हा एक महत्त्वाचा कल दर्शवतो. IIT गुवाहाटी ही एक सार्वजनिक शैक्षणिक संस्था असली तरी, अशा स्टार्टअप्सची निर्मिती भारतात डीपटेक नवकल्पनांसाठी एक सामान्य मार्ग आहे, जिथे संशोधन-आधारित उपाय विकास आणि उद्योग अनुप्रयोग यांच्यातील अंतर कमी करण्याचा प्रयत्न करतात.
बाजारपेठ आणि पर्यावरणीय संदर्भ
हे उपकरण भारत सरकारच्या 'जल जीवन मिशन'च्या उद्दिष्टांशी सुसंगत आहे, ज्याचा उद्देश देशभरातील घरांना सुरक्षित नळाचे पाणी पुरवणे आहे. सार्वजनिक पाणी पुरवठा प्रणाली आणि खाजगी अन्न व दुग्ध उद्योगांमध्ये सुरक्षितता मानकांचे पालन सुनिश्चित करण्यासाठी विश्वसनीय, ऑन-साइट पाणी गुणवत्ता निरीक्षण महत्त्वपूर्ण आहे. रिअल-टाइममध्ये सांडपाणी आणि पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करण्याची क्षमता उद्योगांसाठी उपयुक्त ठरू शकते, ज्यांना कठोर पर्यावरणीय नियमांचे पालन करावे लागते. डीपटेक आणि पर्यावरण निरीक्षण क्षेत्रात रस असलेल्यांसाठी, स्टार्टअपची उत्पादन क्षमता वाढवणे, पुरवठा साखळी स्थापित करणे आणि सरकारी एजन्सी किंवा औद्योगिक ग्राहकांकडून स्वीकारार्हता मिळवणे यासारखे मुद्दे महत्त्वाचे ठरतील. कोणत्याही सुरुवातीच्या टप्प्यातील हार्डवेअर स्टार्टअपप्रमाणे, यशस्वी प्रयोगशाळा चाचणीतून विश्वासार्ह, मोठ्या प्रमाणावरील व्यावसायिक वापरापर्यंतचा प्रवास कार्यान्वयन आणि अंमलबजावणीच्या जोखमींनी भरलेला असतो.