Tony Blair Institute च्या अहवालात धक्कादायक खुलासा! सरकारी डेटा विखुरलेला असल्याने कल्याणकारी योजनांच्या निधीत ४ ते ७ टक्क्यांची गळती होत आहे. ही समस्या भारताच्या राष्ट्रीय AI धोरणासमोर मोठे आव्हान ठरत आहे.
भारताने डिजिटल इन्फ्रास्ट्रक्चरच्या क्षेत्रात मोठी झेप घेतली असली, तरी आता 'डेटा सायलोस' (Data Silos) हे एक मोठे संकट म्हणून समोर येत आहे. Tony Blair Institute for Global Change च्या ऑक्टोबर २०२६ च्या अहवालानुसार, आधार (Aadhaar) आणि युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (UPI) यांसारख्या प्रणाली यशस्वी झाल्या असल्या, तरी सरकारी विभागांमधील डेटा एकमेकांशी जोडलेला नाही. ही विखुरलेली माहिती केवळ कार्यक्षमता कमी करत नाही, तर भारताच्या 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' (AI) उद्दिष्टांसाठी एक मोठा अडथळा ठरत आहे.\n\n### आर्थिक गळतीचे मोठे वास्तव\n\nअहवालानुसार, विसंगत डेटा व्यवस्थापनामुळे सरकारी कल्याणकारी खर्चात ४ ते ७ टक्क्यांची थेट आर्थिक गळती (Fiscal Leakage) होत आहे. जेव्हा सरकारी विभागांचे डेटाबेस एकमेकांशी संवाद साधत नाहीत, तेव्हा अब्जावधी रुपयांचे नुकसान होते. पूर्वीच्या काही मोहिमांनी हे सिद्ध केले आहे की डेटा सुधारल्यास किती बचत होऊ शकते. उदाहरणार्थ, PM-KISAN योजनेतून अपात्र लाभार्थी हटवून सरकारने सुमारे ₹९,००० कोटी वाचवले. तसेच, LPG आणि रेशन कार्डांमधील बोगस नोंदी रद्द केल्यामुळे सरकारी तिजोरीला अनुक्रमे ₹२१,००० कोटी आणि ₹१०,००० कोटींचा फायदा झाला आहे.\n\n### AI ला गुणवत्तापूर्ण डेटाची गरज\n\nभारताचे AI धोरण या त्रुटीपूर्ण डेटावर अवलंबून राहिले, तर त्याचे गंभीर परिणाम होऊ शकतात. AI प्रणालीची क्षमता ही त्याला पुरवल्या जाणाऱ्या डेटाच्या गुणवत्तेवर अवलंबून असते. जर विभागात डेटा शेअरिंग नसेल, तर प्रशासकीय चुका वाढू शकतात. भारताला आता 'डिजिटल स्केल' वरून 'डेटा पॉवर' कडे जाण्याची गरज आहे, जिथे एक 'इंटेलिजन्स लेयर' तयार करून सरकारी यंत्रणांना एकमेकांशी जोडणे आवश्यक आहे.\n\n### DPI 3.0 चा नवा मार्ग\n\nया जोखमी टाळण्यासाठी तज्ज्ञांनी 'स्टेट डेटा बॅलन्स शीट' (State Data Balance Sheet) मॉडेलचा पुरस्कार केला आहे. याद्वारे विभागांसाठी समान गुणवत्ता मानके निश्चित केली जातील. हा बदल 'DPI 3.0' कडे नेणारा आहे, जिथे रिअल-टाइम निर्णय आणि AI इंटिग्रेशनद्वारे सार्वजनिक सेवांची गुणवत्ता सुधारली जाईल. या धोरणात्मक बदलामुळे येणाऱ्या काळात IT सोल्यूशन्स, SaaS आणि डेटा ॲनालिटिक्स क्षेत्रातील कंपन्यांसाठी मोठी संधी निर्माण होऊ शकते.