जागतिक स्तरावरील श्रीमंत गुंतवणूकदार (Family Offices) आता पारंपारिक Venture Capital फंडांना बगल देत आहेत. AI कंपन्यांच्या शेअर्समध्ये थेट गुंतवणूक करण्यासाठी ते 'सेकंडरी मार्केट'चा मार्ग स्वीकारत आहेत, ज्यामुळे पोर्टफोलिओवर नियंत्रण मिळते पण जोखीमही वाढते.
मोठ्या धनदांडग्या गुंतवणूकदारांच्या व्यवस्थापन संस्था, ज्यांना 'फॅमिली ऑफिस' म्हटले जाते, त्यांनी आता गुंतवणुकीचा नवा मार्ग निवडला आहे. 'व्हेंचर कॅपिटल' (VC) फंडांकडे पैसे सोपवण्याऐवजी, हे गुंतवणूकदार स्वतःच ठरवत आहेत की आपला पैसा नक्की कुठे लावायचा.
थेट गुंतवणुकीचा नवा ट्रेन्ड
या धोरणात 'सेकंडरी मार्केट'चे व्यवहार महत्त्वाचे ठरत आहेत. यामध्ये गुंतवणूकदार थेट कंपनीकडून शेअर्स न घेता, कंपनीच्या जुन्या कर्मचाऱ्यांकडून किंवा सुरुवातीच्या गुंतवणूकदारांकडून शेअर्स विकत घेतात. यामुळे OpenAI किंवा Anthropic सारख्या प्रस्थापित AI कंपन्यांमध्ये थेट हिस्सा मिळवणे सोपे होते. या कंपन्यांनी आधीच स्वतःला सिद्ध केले असल्याने, सुरुवातीच्या स्टार्टअप्समध्ये असलेल्या अपयशाची जोखीम कमी होते.
कंट्रोल की धोका?
पारंपारिक VC फंडात गुंतवणूकदारांना आपले पैसे अनेक वर्षांसाठी अडकवावे लागतात आणि फंडाच्या कामगिरीवर अवलंबून राहावे लागते. याउलट, स्वतः गुंतवणूक केल्यामुळे गुंतवणूकदारांना त्यांच्या आवडीच्या आणि मजबूत कंपन्यांवर लक्ष केंद्रित करता येते. भारतामध्येही अनेक उच्च-श्रीमंत व्यक्ती (UHNIs) आता सार्वजनिक बाजारापलीकडे जाऊन अनलिस्टेड कंपन्यांमध्ये गुंतवणूक करण्यास पसंती देत आहेत.
गुंतवणुकीतील धोके (Risk Factors)
मात्र, ही पद्धत सरळ नाही. त्यामध्ये काही गंभीर धोके आहेत:
- व्हॅल्युएशन रिस्क: सध्या AI कंपन्यांचे मूल्यांकन आकाशाला भिडलेले आहे. जर या कंपन्या भविष्यात अपेक्षेप्रमाणे नफा मिळवू शकल्या नाहीत, तर गुंतवणुकीचे नुकसान होऊ शकते.
- लिक्विडिटी रिस्क: खासगी कंपन्यांचे शेअर्स NSE किंवा BSE सारखे सहज विकता येत नाहीत. पैशांची तातडीची गरज भासल्यास हे शेअर्स विकणे कठीण असते.
- कन्सन्ट्रेशन रिस्क: मर्यादित कंपन्यांमध्ये गुंतवणूक केल्यामुळे पोर्टफोलिओमध्ये विविधता (Diversification) राहत नाही. जर निवडलेली कंपनी अडचणीत आली, तर संपूर्ण भांडवल धोक्यात येऊ शकते.