जनरेटिव्ह AI मधील गुंतवणुकीचे मूल्यमापन करण्यासाठी आता तज्ज्ञ १९६० च्या दशकातील मीडिया थिअरीचा आधार घेत आहेत. AI प्लॅटफॉर्म्सकडे केवळ एक साधन म्हणून न पाहता, त्यांना एक नवीन 'कम्युनिकेशन एन्व्हायर्नमेंट' म्हणून पाहिल्यास तात्पुरता हायप आणि दीर्घकालीन बिजनेस मॉडेल यातील फरक स्पष्ट होण्यास मदत होईल.
जेव्हा अब्जावधी डॉलर्स जनरेटिव्ह आर्टिफिशियल इंटेलिजन्समध्ये (AI) ओतले जात आहेत, तेव्हा पारंपारिक आर्थिक निकष (Financial Metrics) या कंपन्यांचे दीर्घकालीन मूल्य मोजण्यात अपयशी ठरत आहेत. म्हणूनच, अनेक विश्लेषक आता १९६० च्या दशकातील मीडिया थिअरीकडे वळत आहेत. हा दृष्टिकोन गुंतवणूकदारांना AI प्लॅटफॉर्म्सकडे केवळ संगणकीय साधने म्हणून न पाहता, मानवी वर्तणुकीत आमूलाग्र बदल घडवणारे एक नवीन वातावरण म्हणून पाहण्यास प्रवृत्त करतो.
'हायप' सायकलच्या पुढे जाणे
सध्या अनेक गुंतवणूकदार मॉडेलचे पॅरामीटर्स किंवा प्रोसेसिंग पॉवर यांसारख्या तांत्रिक मापदंडांवर आधारित AI कंपन्यांचे मूल्यांकन करत आहेत. मात्र, इतिहासाकडे पाहिल्यास असे दिसते की, तंत्रज्ञानाचा सुरुवातीचा काळ हा नेहमीच अनुकरणाचा असतो. ज्याप्रमाणे छपाई यंत्राने सुरुवातीला धार्मिक ग्रंथांची कॉपी केली आणि टीव्हीने नाटकांचे अनुकरण केले, तसेच आज जनरेटिव्ह AI चा वापर मजकूर (text) किंवा संगीतासाठी केला जात आहे. गुंतवणुकीच्या दृष्टिकोनातून याचा अर्थ असा की, आज जे जिंकत आहेत, ते उद्याच्या बाजाराचे नेतृत्व करतीलच असे नाही. त्याऐवजी, गुंतवणूकदारांनी अशा कंपन्या शोधल्या पाहिजेत ज्या 'AI-नेटिव्ह' फॉरमॅट विकसित करत आहेत.
मानवी लक्ष आणि अर्थशास्त्र (Economics of Human Attention)
'सोसायटी ऑफ द स्पेक्टॅकल'चे लेखक गाई डेबॉर्ड (Guy Debord) यांच्या सिद्धांताचा वापर करून, AI कंपन्या युजरच्या वर्तणुकीतून पैसा कसा कमावतील, हे समजून घेणे सोपे होते. जर सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म्सनी मानवी संवाद काबीज केले असतील, तर AI आता मनोरंजन आणि दैनंदिन सवयींसारख्या गोष्टींवर ताबा मिळवण्यासाठी सज्ज आहे. गुंतवणूकदारांसाठी आता महत्त्वाचा प्रश्न हा 'ही AI कोणती तांत्रिक कामे करू शकते?' हा नसून 'ही AI मानवी वेळ आणि लक्ष किती प्रभावीपणे टिकवून ठेवते?' हा असायला हवा.
गुंतवणुकीतील धोके
हा सैद्धांतिक दृष्टिकोन बाजाराचे विश्लेषण करण्यासाठी एक नवीन मार्ग देत असला, तरी शैक्षणिक चौकटी आर्थिक परताव्याची हमी देत नाहीत. AI क्षेत्र अजूनही उच्च अस्थिरता आणि तीव्र स्पर्धेच्या छायेखाली आहे. कंपन्या केवळ युजर्सना स्क्रीनला खिळवून ठेवण्यासाठी (Recursive engagement) प्रयत्न करत आहेत का, की खऱ्या अर्थाने उपयुक्त उत्पादन देत आहेत, हे पाहणे गुंतवणूकदारांसाठी अत्यंत गरजेचे आहे.
गुंतवणूकदारांनी काय लक्षात घ्यावे?
येणाऱ्या काळात कोणत्या कंपन्या दीर्घकालीन फायदा निर्माण करत आहेत आणि कोणत्या कंपन्या केवळ तात्पुरत्या 'एंगेजमेंट लूप्स'मध्ये अडकल्या आहेत, यातील फरक ओळखणे हीच यशाची गुरुकिल्ली ठरणार आहे. कंपन्या केवळ मशीन-आधारित मजकूर तयार करत आहेत की खरंच 'AI-नेटिव्ह' उत्पादने आणत आहेत, यावर लक्ष ठेवणे फायदेशीर ठरेल.