रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) ने एक महत्त्वाचा निर्णय घेतला आहे. आता आंतरराष्ट्रीय सीमेला लागून असलेल्या जिल्ह्यांतील सर्व बँक शाखांमध्ये नोट ओळखणारी आणि वर्गीकरण करणारी (Note Authentication and Sorting Machines) मशिन बसवणे बंधनकारक करण्यात आले आहे. बनावट चलनी नोटा ओळखण्याची क्षमता वाढवणे हा यामागील उद्देश आहे.
बनावट नोटांविरुद्ध कडक पावले
RBI च्या अंतर्गत तपासणीत असे दिसून आले आहे की काही बँका बनावट भारतीय चलनी नोटा (FICNs) ओळखण्यात कमी पडत आहेत. त्यामुळे, सीमेवरील भागांमध्ये जिथे बनावट नोटांचा धोका जास्त असतो, तिथे अधिक खबरदारी घेण्याचे आदेश देण्यात आले आहेत. यापूर्वी एप्रिलमध्ये RBI ने सर्व शाखा आणि बॅक ऑफिसेसमध्ये अशा मशिनचा वापर करण्याचे निर्देश दिले होते, मात्र आता सीमेवरील शाखांवर विशेष लक्ष केंद्रित केले गेले आहे. या मशिनसोबतच, सर्व शाखांमध्ये अल्ट्राव्हायोलेट (UV) दिवे ठेवण्याचेही सांगण्यात आले आहे, जे नोटांमधील सुरक्षा वैशिष्ट्ये तपासण्यासाठी उपयुक्त ठरतील.
प्रशिक्षणाची अंतिम मुदत
या नवीन नियमांमुळे बँकांना नवीन उपकरणे खरेदी करावी लागतील आणि कर्मचाऱ्यांचे प्रशिक्षणही द्यावे लागेल. कॅश हाताळणाऱ्या सर्व कर्मचाऱ्यांसाठी बनावट नोटा ओळखण्याचे प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित करणे बंधनकारक आहे. कर्मचाऱ्यांचे हे प्रशिक्षण ३१ ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत पूर्ण करणे आवश्यक आहे.
कामकाजावर परिणाम आणि रिपोर्टिंग
RBI ने बँकांना त्यांच्या रिपोर्टिंग यंत्रणांमध्येही सुधारणा करण्याचे निर्देश दिले आहेत. तपासणी दरम्यान कोणतीही बनावट नोट आढळल्यास, ती जप्त करून अधिकृत मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार अहवाल देणे बंधनकारक असेल. तसेच, जी व्यक्ती नोटा जमा करेल, तिला त्या बनावट नोटा परत करणे किंवा त्या नष्ट करणे यास सक्त मनाई आहे.
डेटा-आधारित सतर्कता
RBI ने बँकांच्या Forged Note Vigilance (FNV) सेलला अधिक प्रभावीपणे वापरण्याचे निर्देश दिले आहेत. या सेलने बनावट नोटांशी संबंधित डेटाचे विश्लेषण करून जास्त धोका असलेल्या शाखा ओळखणे, बनावट नोटांच्या प्रसारातील नवीन ट्रेंडचा मागोवा घेणे आणि त्यानुसार प्रशिक्षणात बदल करणे अपेक्षित आहे. गुंतवणूकदारांनी या नवीन नियमांमुळे बँकांच्या कामकाजावर येणारा खर्च किंवा कॅश व्यवस्थापनात होणारे बदल यावर लक्ष ठेवावे.