भारताच्या परकीय चलन साठ्याने (Forex Reserves) **$729.3 बिलियनचा** ऐतिहासिक आकडा गाठला आहे. RBI च्या विशेष 'स्वॅप फॅसिलिटी'मुळे हा मोठा साठा जमा झाला असून, ३१ ऑगस्ट रोजी ही सुविधा बंद होणार असल्याने बाजाराचे याकडे लक्ष लागले आहे.
देशाचा परकीय चलन साठा २१ ऑगस्ट २०२६ रोजी संपलेल्या आठवड्यात $729.328 बिलियनच्या विक्रमी पातळीवर पोहोचला आहे. अवघ्या एका आठवड्यात यात $12.422 बिलियनची वाढ झाली आहे. या तेजीमागे रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाच्या (RBI) विशेष 'स्वॅप फॅसिलिटी'चा मुख्य वाटा आहे.
RBI ची स्वॅप फॅसिलिटी कशी काम करते?
जून २०२६ मध्ये सुरू झालेल्या या सुविधेचा उद्देश बँकांना परकीय चलन देशात आणण्यासाठी प्रोत्साहित करणे हा होता. याद्वारे फॉरेन करन्सी नॉन-रेसिडेंट (FCNR) डिपॉझिट्सवर विशेष भर देण्यात आला. या योजनेतून आतापर्यंत तब्बल $72.8 बिलियनचा ओघ आला असून, त्यापैकी $65.397 बिलियन केवळ FCNR डिपॉझिट्सद्वारे जमा झाले आहेत. याशिवाय, परकीय व्यावसायिक कर्ज (ECB) आणि इतर ओव्हरसीज लोनमधून $7.451 बिलियन प्राप्त झाले आहेत.
रिस्क आणि भविष्यातील आव्हाने
हा साठा जागतिक बाजारातील अस्थिरतेपासून संरक्षण देणारा असला, तरी काही तज्ज्ञांच्या मते हा विकास 'कर्जावर आधारित' (Debt-funded) आहे. हे पैसे व्यापारातील नफ्यातून (Trade Surplus) आलेले नसून ती देशाची देयता (Liability) आहे. याचे हेजिंग करण्यासाठी RBI ला मोठा खर्च करावा लागतो.
महत्त्वाची बाब म्हणजे, RBI ने ही सुविधा बंद करण्याची मुदत ३१ ऑगस्ट २०२६ पर्यंत पुढे आणली आहे. ही योजना बंद झाल्यानंतर रुपयावर पुन्हा दबाव वाढण्याची शक्यता आहे. जर भारताचा व्यापार अधिशेष (Trade Surplus) वाढला नाही, तर ही लिक्विडिटीची सुविधा बंद झाल्यावर चलनाच्या स्थिरतेसमोर मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण होऊ शकते.