नॉमिनी की मालक? मालमत्ता वारसा हक्काबाबत भारतीय कायद्याचे स्पष्टीकरण

नॉमिनी म्हणजे कोण?

अनेक गुंतवणूकदारांना असे वाटते की, त्यांनी ज्या व्यक्तीला आपल्या बँक खाते, शेअर किंवा इतर मालमत्तेसाठी नॉमिनी म्हणून नेमले आहे, ती व्यक्तीच त्या मालमत्तेची मालक बनेल. परंतु, भारतीय कायद्यानुसार ही एक सामान्य गैरसमजूत आहे. नॉमिनीची भूमिका केवळ एवढीच असते की, खातेदाराच्या मृत्यूनंतर मालमत्ता प्रशासकीय सोयीसाठी त्या व्यक्तीकडे सुपूर्द करावी. ती व्यक्ती त्या मालमत्तेची मालक नसते, तर तिला ती मालमत्ता कायदेशीर वारसांपर्यंत पोहोचवण्याची जबाबदारी पार पाडावी लागते.

मृत्यूपत्र (Will) अंतिम कसे?

कायद्यानुसार, नॉमिनेशन हे वारसा हक्क ठरवण्याचा तिसरा मार्ग नाही. जर मृत व्यक्तीने योग्यरित्या नोंदणीकृत मृत्यूपत्र (Valid Will) केलेले असेल, तर त्या मृत्यूपत्रातील तरतुदींनुसारच मालमत्तेचे वाटप केले जाईल. सर्वोच्च न्यायालयाच्या अनेक निर्णयांनुसार, मृत्यूपत्राला नॉमिनेशनपेक्षा जास्त महत्त्व दिले जाते. त्यामुळे, नॉमिनी म्हणून नाव असले तरीही, मृत्यूपत्रात ज्या व्यक्तीला मालमत्ता देण्याचे नमूद केले आहे, तीच व्यक्ती खरी वारसदार ठरते. या नियमामुळे मालमत्ता वाटपातील गोंधळ टाळता येतो आणि कायदेशीर वारसांना न्याय मिळतो.

विमा पॉलिसींना अपवाद?

मात्र, विमा पॉलिसीच्या (Insurance Policy) बाबतीत नियम थोडे वेगळे असू शकतात. अनेक विमा करारांमध्ये, 'लाभार्थी नॉमिनी' (Beneficial Nominee) म्हणून नेमलेल्या व्यक्तीला (उदा. पती, पत्नी, मुलगा, मुलगी) पॉलिसीची रक्कम थेट मिळण्याचा अधिकार असतो. त्यामुळे, गुंतवणूकदारांनी आपल्या विमा पॉलिसीचे नियम आणि अटी काळजीपूर्वक तपासणे आवश्यक आहे.

मालमत्ता नियोजनाचे धोके

फक्त नॉमिनेशनवर अवलंबून राहिल्यास अनेक कायदेशीर धोके संभवतात. जर नॉमिनी आणि कायदेशीर वारसदार वेगळे असतील, तर कुटुंबात मोठे वाद होऊ शकतात. मालमत्ता वर्षानुवर्षे अडकून पडू शकते आणि न्यायालयात खटले चालू शकतात. म्हणून, आपल्या मालमत्तेचे नियोजन (Estate Planning) करताना, मृत्यूपत्र (Will) करणे आणि त्यात नमूद केलेले लाभार्थी व बँक खात्यांवरील नॉमिनी यांची नावे जुळती आहेत याची खात्री करणे, हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. यामुळे संपत्तीचे हस्तांतरण सुलभ होते आणि कुटुंबातील वाद टाळता येतात.