मुंबईतील ITAT (Income Tax Appellate Tribunal) बेंचने असा निर्णय दिला आहे की, नॉन-रेसिडेंट इंडियन्स (NRIs) कर्मचाऱ्यांसाठी एम्प्लॉयी स्टॉक ऑप्शन्स (ESOPs) वर कॅपिटल गेन्स टॅक्स (Capital Gains Tax) मोजताना, शेअर खरेदीच्या तारखेची 'फेअर मार्केट व्हॅल्यू' (FMV) हीच 'कॉस्ट ऑफ अॅक्झिजिशन' (Cost of Acquisition) मानली जाईल. यामुळे ESOPs वरील संभाव्य दुहेरी कराचा (Double Taxation) भार कमी होईल. मात्र, कर विभाग या निर्णयाला उच्च न्यायालयात आव्हान देऊ शकतो.
ITAT च्या निकालामुळे NRIंना ESOP करामध्ये मोठी सवलत
मुंबई ITAT बेंचने नॉन-रेसिडेंट इंडियन्स (NRIs) साठी एक महत्त्वपूर्ण निर्णय दिला आहे. एम्प्लॉयी स्टॉक ऑप्शन्स (ESOPs) धारक NRI गुंतवणूकदारांना आता शेअर्स विकल्यावर होणाऱ्या कॅपिटल गेन्सवर (Capital Gains) कर मोजताना, शेअर खरेदीच्या तारखेची 'फेअर मार्केट व्हॅल्यू' (Fair Market Value - FMV) ही 'कॉस्ट ऑफ अॅक्झिजिशन' (Cost of Acquisition) म्हणून वापरता येणार आहे.
राजेश आर. हेमराजानी विरुद्ध इन्कम टॅक्स ऑफिसर (ITO) या प्रकरणात, ITAT ने ESOPs च्या कराबाबत एक जुना वाद निकाली काढला आहे. अनेक कर्मचाऱ्यांसाठी ESOPs चा कराचा हिशोब दोन टप्प्यांत होतो. पहिल्या टप्प्यात, जेव्हा कर्मचारी ऑप्शन वापरून शेअर खरेदी करतो, तेव्हा त्याला मिळालेल्या फायद्यावर (Perquisite) पगारासोबत कर लागतो. दुसऱ्या टप्प्यात, जेव्हा तो शेअर विकतो, तेव्हा नफ्यावर कॅपिटल गेन्स टॅक्स लागतो. मात्र, 'कॉस्ट ऑफ अॅक्झिजिशन' म्हणून शेअर खरेदीची मूळ किंमत विचारात घेतल्यास, नफ्याची रक्कम वाढते आणि त्यावर जास्त कर लागतो, ज्यामुळे एकाच वाढीव किमतीवर दोनदा कर लागण्याची शक्यता निर्माण होते. ITAT ने स्पष्ट केले आहे की, इन्कम टॅक्स ॲक्टच्या सेक्शन 49(2AA) नुसार, ऑप्शन एक्सरसाइज (Exercise) करण्याच्या तारखेची FMV हीच कॉस्ट मानली जाईल, मग तो फायदा आधी भारतात करपात्र ठरला असो वा नसो. हा NRIंसाठी मोठा दिलासा आहे.
कायदेशीर धोके आणि पुढील अनिश्चितता
हा निर्णय NRIs साठी नक्कीच सकारात्मक आहे, पण हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की हा अंतिम निकाल नाही. इन्कम टॅक्स डिपार्टमेंट या निर्णयाला हायकोर्टात आव्हान देऊ शकते. न्यायव्यवस्थेतील वेगवेगळ्या पातळींवर कर कायद्यांच्या अर्थांमध्ये बदल होऊ शकतात. त्यामुळे, हा निर्णय सध्या एक मजबूत precedent (उदा. आदर्श) आहे, पण कर विभाग भविष्यात अशा दाव्यांना प्रश्न विचारणार नाही याची खात्री नाही.
ज्या करदात्यांनी जुन्या टॅक्स रिटर्न्समध्ये (Tax Returns) बदल करून या सवलतीचा दावा करण्याची इच्छा आहे, त्यांनी सावधगिरी बाळगावी. ही प्रक्रिया तांत्रिकदृष्ट्या गुंतागुंतीची असू शकते, विशेषतः ज्या वर्षांसाठी रिव्हिजन विंडो (Revision Window) बंद झाली आहे. यासाठी FMV व्हॅल्युएशन रिपोर्ट, ऑप्शन एक्सरसाइजची तारीख आणि पगाराचा तसंच कॅपिटल गेन्सचा स्पष्ट रेकॉर्ड जपणे आवश्यक आहे. कोणताही निर्णय घेण्यापूर्वी, आपल्या रेसिडेन्सी स्टेटस (Residency Status) आणि लागू असलेल्या टॅक्स ट्रीटीज (Tax Treaties) बद्दल माहिती घेण्यासाठी एका पात्र टॅक्स सल्लागाराचा (Tax Advisor) सल्ला घेणे उचित ठरेल.