तज्ञ आर्बिट्रेटर्स पुरेसे नाहीत? संस्थीय नियंत्रणाचे महत्त्व अधोरेखित

केवळ अनुभवी आर्बिट्रेटर्स असून चालणार नाही

मोठ्या आणि गुंतागुंतीच्या कायदेशीर वादांमध्ये, अनुभवी आर्बिट्रेटर्सवर (Arbitrators) अवलंबून राहणे अनेकदा फसवे ठरू शकते. पक्षकार सहसा वैयक्तिक आर्बिट्रेटर्सच्या प्रतिष्ठेला महत्त्व देतात, परंतु प्रत्यक्ष कार्यवाहीची चौकट मात्र आर्बिट्रेशन संस्था (Arbitral Institutions) पुरवतात. या संस्था केवळ प्रशासकीय काम पाहणाऱ्या नसून, कार्यवाहीत अडथळे आल्यास, पक्षकारांनी दाव्यांकडे दुर्लक्ष केल्यास किंवा अधिकारक्षेत्रावर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाल्यास त्या आवश्यक संरक्षक उपाय पुरवतात. आता अनेक अनुभवी वकील हेच सांगत आहेत की, प्रक्रियेतील दिरंगाई आणि वाढता खर्च टाळण्यासाठी संस्थीय नियंत्रण हे अंतिम संरक्षण आहे.

योग्य संस्थेची निवड कशी करावी?

सध्या आंतरराष्ट्रीय वाद निवारणामध्ये (Cross-border dispute resolution) जागतिक मध्यस्थी केंद्रांवर (Global arbitration hubs) अवलंबून राहण्याऐवजी स्थानिक आणि कार्यात्मक दृष्टिकोन स्वीकारला जात आहे. आर्बिट्रेशनसाठी संस्थेची निवड करताना, आर्बिट्रेशनचे ठिकाण (arbitration seat), लागू कायदा (governing law) आणि संस्थेचे विशिष्ट कौशल्य यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. भारतीय बाजारातील वादांसाठी, स्थानिक संस्था आंतरराष्ट्रीय संस्थांपेक्षा अधिक प्रभावी ठरत आहेत, कारण त्यांना प्रादेशिक कायदेशीर बारकावे अधिक चांगल्या प्रकारे समजतात. यामुळे, 'प्रसिद्ध नावाच्या' संस्थांऐवजी व्यावहारिक आणि कार्यक्षम दृष्टिकोन निवडण्यावर भर दिला जात आहे.

कार्यक्षमतेचे संकट आणि प्रशासकीय धोका

संस्थीय मॉडेल (institutional models) वाढत असूनही, आर्बिट्रेटरची नियुक्ती आणि अंतिम निकाल देण्याच्या वेळेत अजूनही मोठ्या प्रमाणात दिरंगाई होत आहे. प्रशासकीय भार केवळ एक लॉजिस्टिक समस्या नाही; तर कंपन्यांसाठी अनेक वर्षांच्या खटल्यांच्या चक्रात हा एक महत्त्वपूर्ण आर्थिक धोका आहे. अनेक जण प्रीमियम आर्बिट्रेशनचा उच्च खर्च आणि निकाल मिळण्यास होणारा विलंब यातील तफावत दाखवतात. संस्थांनी केवळ केस मॅनेजमेंटपुरते मर्यादित न राहता, कागदपत्रांची पूर्तता आणि सुनावणीच्या वेळापत्रकासाठी कठोर मुदती लागू कराव्यात, अशी मागणी वाढत आहे. संस्थीय पुनरावलोकन (institutional reviewers) हे चुका तपासण्यासाठी महत्त्वाचे असले तरी, ते स्वतःच दिरंगाईचे कारण ठरू नये याची काळजी घेणे आवश्यक आहे.