AI कलाकृतींचा कॉपीराइट: दिल्ली हायकोर्टाचा ऐतिहासिक निकाल, जगभरात IP वादाला तोंड फुटले!

AI लेखकत्वाचा प्रश्न!

दिल्ली हायकोर्टाने AI-जनरेटेड कलाकृतीच्या कॉपीराइट अर्जावर जलद निकाली काढण्याचे दिलेले आदेश हा कायदेशीरदृष्ट्या एक महत्त्वाचा क्षण आहे. या प्रकरणाचे मुख्य केंद्र स्टीफन थॅलर यांच्या AI सिस्टीम, DABUS, ने तयार केलेली 'A Recent Entrance to Paradise' ही कलाकृती आहे. कोर्टाने यावर २७ एप्रिल २०२६ पर्यंत सुनावणी घेण्याचे आणि आठ आठवड्यांच्या आत निकाल देण्याचे निर्देश दिले आहेत. हा निर्णय एका दीर्घकाळापासून सुरू असलेल्या जागतिक चर्चेला अधिक धार देतो. हा अर्ज २०२२ मध्ये दाखल झाला होता, मात्र भारतीय कायद्यानुसार (Copyright Act, 1957) केवळ व्यक्तीच लेखक असू शकते, यामुळे यावर निर्णय घेण्यास विलंब होत होता. भारतीय कायदा 'कॉम्प्युटर-जनरेटेड वर्क' (Computer-generated work) साठी, जे काम तयार करण्यास कारणीभूत असलेल्या व्यक्तीला हक्क देतो. थॅलर यांचा दावा आहे की AI ने तयार केलेले काम या श्रेणीत येते आणि ते सुरू करणाऱ्या संस्थेला (entity) लेखक म्हणून हक्क मिळावा.

जगभरातील AI कॉपीराइट कायदे

जागतिक स्तरावर, बहुतेक कायदेशीर प्रणाली AI ला लेखक म्हणून मान्यता देत नाहीत. अमेरिकेच्या कॉपीराइट ऑफिसने स्पष्ट केले आहे की कॉपीराइट मानवी निर्मितीचे संरक्षण करतो. युरोपियन युनियनमध्येही मानवावर केंद्रित दृष्टिकोन आहे; त्यांच्या सर्वोच्च न्यायालयाने निर्णय दिला आहे की AI-निर्मित सामग्री मानवी लेखकाला दिली जाऊ शकत नाही, तरीही निर्माता मालकी हक्क सांगू शकतो. युनायटेड किंगडमच्या कायद्यानुसार (Copyright, Designs and Patents Act 1988), कॉम्प्युटर-जनरेटेड कामांचे लेखकत्व 'निर्मितीसाठी आवश्यक व्यवस्था' करणाऱ्या व्यक्तीला मिळते. चीनमध्ये AI-assisted कामांना मान्यता दिली जाते, जर मानवी प्रयत्नांचे (prompting) पुरावे असतील, परंतु AI ला लेखक मानले जात नाही. युक्रेनने AI-जनरेटेड प्रतिमांसाठी एक अद्वितीय 'sui generis' अधिकार तयार केला आहे.

AI निर्मिती बाजार आणि बदलांचे संकेत

जनरेटिव्ह AI (Generative AI) साधने क्रिएटिव्ह इंडस्ट्रीमध्ये वेगाने बदल घडवत आहेत. अंदाजानुसार, क्रिएटिव्ह क्षेत्रातील जनरेटिव्ह AI चे मार्केट २०२६ पर्यंत $5.38 बिलियन आणि २०३० पर्यंत $14.03 बिलियन पर्यंत वाढण्याची शक्यता आहे. याचा अर्थ कंटेंट निर्मितीमध्ये मोठ्या संधी निर्माण झाल्या आहेत, पण मानवी कलाकार आणि व्यावसायिकांसमोर मोठे आव्हान उभे राहिले आहे. AI द्वारे मोठ्या प्रमाणात कंटेंट तयार झाल्यास, मानवी कामांचे प्रमाण कमी होण्याची शक्यता आहे, तर ग्राहकांना अधिक स्पर्धा आणि विविधतेचा फायदा मिळू शकतो.

कायदेशीर अनिश्चितता आणि आर्थिक धोके

AI लेखकत्वाचा हा कायदेशीर वाद बौद्धिक संपदा (IP) आणि व्यावसायिक मॉडेल्समध्ये मोठी अनिश्चितता निर्माण करत आहे. कॉपीराइटच्या मूळ तत्त्वाला, म्हणजे मानवी निर्मितीला आव्हान दिल्यास, अनेक AI-निर्मित कामे सार्वजनिक डोमेनमध्ये (Public Domain) जाऊ शकतात, ज्यामुळे AI मध्ये गुंतवणुकीला प्रोत्साहन कमी होईल. दुसरीकडे, AI ला लेखकत्व दिल्यास मशीन-निर्मित सामग्रीवर काही कंपन्यांचे वर्चस्व प्रस्थापित होऊ शकते, ज्यामुळे मानवी नवकल्पनांना (innovation) खीळ बसू शकते. आधुनिक AI सिस्टीममध्ये 'काम तयार करण्यास कारणीभूत व्यक्ती' कोण, हे ओळखणे गुंतागुंतीचे आहे, ज्यामुळे दीर्घकाळ चालणारे कायदेशीर वाद निर्माण होऊ शकतात. तसेच, AI मॉडेल्सना प्रशिक्षित करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या कॉपीराइटेड सामग्रीमुळेही अनेक कंपन्या कायदेशीर कारवाईला सामोऱ्या जात आहेत.

AI आणि IP चे विकसित होत असलेले चित्र

दिल्ली हायकोर्टाचा आगामी निकाल AI आणि बौद्धिक संपदा (IP) यांच्याशी संबंधित जागतिक धोरणांवर मोठा प्रभाव टाकेल. जनरेटिव्ह AI जसजसे कामात आणि निर्मिती प्रक्रियेत अधिक समाविष्ट होत जाईल, तसतसे कायदे विकसित होणे आवश्यक आहे. हा खटला भविष्यातील विवादांसाठी एक महत्त्वाचा संदर्भ ठरू शकतो, ज्यामुळे AI कंटेंटचे लेखकत्व, मालकी हक्क आणि नोंदणी भारतीय कायद्यात कशी हाताळली जाईल, हे स्पष्ट होईल.