Whalesbook
नेदरलँड्सच्या एका कोर्टाने सीरियातील एका व्यक्तीला मानवता विरोधातील गुन्ह्यांसाठी तब्बल 26 वर्षांची शिक्षा सुनावली आहे. आंतरराष्ट्रीय गुन्ह्यांमध्ये 'युनिव्हर्सल ज्यूरिसडिक्शन' (Universal Jurisdiction) या तत्त्वाचा वापर करण्याच्या दृष्टीने हे एक महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे.
काय घडले?
हेग येथील कोर्टाने सीरियातील राफिक ए. नावाच्या व्यक्तीला सीरियन गृहयुद्धादरम्यान केलेल्या मानवता विरोधातील गुन्ह्यांसाठी 26 वर्षांची कैद ठोठावली आहे. कोर्टाने असे म्हटले आहे की, हा व्यक्ती सीरियनचे माजी राष्ट्राध्यक्ष बशर अल-असद यांच्या राजवटीत एका चौकशी अधिकाऱ्याच्या रूपात काम करत होता आणि 2013 ते 2014 दरम्यान कैद्यांवर अत्याचार आणि लैंगिक छळ करण्यामध्ये सामील होता. कैद्यांना विजेचे झटके देणे आणि शारीरिक यातना देणे अशा गंभीर अपराधांचे पुरावे कोर्टासमोर होते.
कायदेशीर संदर्भ आणि युनिव्हर्सल ज्यूरिसडिक्शन
हे प्रकरण 'युनिव्हर्सल ज्यूरिसडिक्शन' या कायदेशीर तत्त्वावर आधारित आहे. या तत्त्वानुसार, राष्ट्रीय न्यायालये आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील गंभीर गुन्हे, जसे की युद्ध गुन्हे किंवा मानवता विरोधातील गुन्हे, ते कुठेही घडले असले तरीही खटला चालवू शकतात. युरोपातील अनेक देश अशा प्रकारच्या गुन्ह्यांवर कारवाई करण्यासाठी या तत्त्वाचा अधिकाधिक वापर करत आहेत, विशेषतः जिथे संघर्षग्रस्त भागांतील स्थानिक न्यायव्यवस्था कारवाई करण्यास असमर्थ किंवा अनिच्छुक आहे. जागतिक निरीक्षक आणि कायदेशीर तज्ज्ञांसाठी, हा खटला दर्शवतो की आंतरराष्ट्रीय कायदेशीर चौकट घटनेनंतर अनेक वर्षांनीही व्यक्तींना त्यांच्या कृत्यांसाठी जबाबदार धरू शकते.
जागतिक संदर्भात अनुपालन आणि मानवाधिकार
जरी हा एक फौजदारी खटला असला तरी, अशा प्रकरणांवर आंतरराष्ट्रीय संस्था, अनुपालन टीम्स (Compliance Teams) आणि ESG (Environmental, Social, and Governance) विश्लेषक बारकाईने लक्ष ठेवून असतात. जागतिक व्यवसाय पद्धतींमध्ये मानवाधिकार ड्यू डिलिजन्सवर (Human Rights Due Diligence) अधिकाधिक भर दिला जात असल्याने, अत्याचारांसाठी जबाबदारी निश्चित करण्याचे कायदेशीर क्षेत्र अधिक घट्ट झाले आहे. जागतिक बाजारात कार्यरत असलेल्या कंपन्या आणि संस्थांकडून आंतरराष्ट्रीय मानवाधिकार मानकांचे पालन करणे अपेक्षित आहे. युनिव्हर्सल ज्यूरिसडिक्शनचा वापर हा जागतिक स्तरावर मानवाधिकारांच्या नोंदींमधील वाढत्या नियामक अपेक्षांची आठवण करून देतो, अगदी अशा व्यक्तींसाठीही ज्यांनी इतर देशांमध्ये आश्रय घेतला आहे.
मागील कायदेशीर घडामोडी
या शिक्षेच्या आधी युरोपमध्ये अशाच प्रकारची अनेक प्रकरणे झाली आहेत. गेल्या वर्षी, जर्मनीच्या एका कोर्टाने सीरियन डॉक्टर अला मुसा याला खून आणि छळासाठी जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली होती. तसेच, फ्रान्सच्या कोर्टाने एका माजी बंडखोर प्रवक्त्या, मज्दी नेमा याला युद्ध गुन्ह्यांसाठी 10 वर्षांची शिक्षा ठोठावली होती. राफिक ए. विरुद्धचा हा खटला नेदरलँड्समध्ये महत्त्वाचा मानला जात आहे, कारण डच न्यायालयात लैंगिक हिंसाचाराला मानवता विरोधातील गुन्हे म्हणून पहिल्यांदाच खटला चालवला गेला आहे.
काय लक्ष ठेवावे?
गुंतवणूकदार आणि जागतिक नियामक घडामोडींवर लक्ष ठेवणारे निरीक्षक युरोपियन न्यायालये युनिव्हर्सल ज्यूरिसडिक्शनच्या प्रकरणांची हाताळणी कशी करतात यावर लक्ष ठेवू शकतात. भविष्यातील मुख्य लक्ष हे विविध युरोपियन युनियन राष्ट्रांमधील या निर्णयांमध्ये सातत्य, संघर्ष-संबंधित अत्याचारांच्या पुढील तपासणीची शक्यता आणि आंतरराष्ट्रीय मानवाधिकार अनुपालन मानकांवर या कायदेशीर निकालांचा व्यापक परिणाम यावर राहील.