मेरठ हे आता क्रीडा साहित्य निर्मितीचे मोठे केंद्र बनले असून, येथील हजारो लघुउद्योगांनी मिळून **₹975 कोटींची** वार्षिक निर्यात गाठली आहे. 'ODOP' आणि 'Khelo India' सारख्या सरकारी योजनांच्या पाठबळामुळे हे क्षेत्र क्रिकेट साहित्यापलीकडे जाऊन आता जागतिक बाजारपेठेत आपले स्थान निर्माण करत आहे.
मेरठने आपल्या औद्योगिक क्षमतेचे प्रदर्शन करत क्रीडा साहित्य निर्मितीमध्ये ₹975 कोटींची वार्षिक निर्यात नोंदवली आहे. एकेकाळी फक्त क्रिकेट साहित्यासाठी ओळखल्या जाणाऱ्या मेरठने आता हॉकी स्टिक्स, बॉक्सिंग ग्लव्हज आणि कमर्शियल जिम इक्विपमेंटच्या क्षेत्रात मोठी झेप घेतली आहे. येथील उत्पादने आता जर्मनी, इंग्लंड, अमेरिका आणि ऑस्ट्रेलियासह पाच खंडांतील बाजारपेठांमध्ये पोहोचली आहेत.
उद्योगाचे स्वरूप आणि वास्तव
गुंतवणूकदारांनी हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे की, ही कामगिरी कोणत्याही एका सूचीबद्ध (Listed) कंपनीची नसून ५,००० ते ७,००० सूक्ष्म आणि लघु उद्योगांचा हा एक एकत्रित समूह आहे. शेअर बाजारात 'Meerut Sports' नावाची कोणतीही एक मोठी कंपनी उपलब्ध नाही. त्यामुळे हे आकडे संपूर्ण औद्योगिक परिसंस्थेच्या (Industrial Ecosystem) उत्पादनाचे प्रतिनिधित्व करतात.
सरकारी योजनांचा मोठा वाटा
या क्षेत्राच्या वाढीमध्ये सरकारी धोरणांचा मोठा वाटा आहे. उत्तर प्रदेश सरकारची 'One District One Product' (ODOP) योजना आणि केंद्र सरकारच्या 'Khelo India' उपक्रमाने या उद्योगांना बळकटी दिली आहे. स्वस्त दरातील कर्ज आणि यंत्रसामग्रीसाठी मिळालेल्या सबसिडीमुळे या लघुउद्योगांना जागतिक दर्जाची उत्पादने तयार करणे शक्य झाले आहे.
आव्हाने आणि जोखीम
या क्षेत्राची सर्वात मोठी अडचण म्हणजे त्याचे विखुरलेले स्वरूप (Fragmentation). अनेक लहान युनिट्स असल्याने मोठ्या प्रमाणावर संशोधन (R&D) आणि मार्केटिंगवर खर्च करणे कठीण जाते. तसेच, मेरठ हे बंदरापासून दूर असल्याने वाहतुकीचा खर्च वाढतो, ज्यामुळे किनारपट्टीवरील उत्पादकांच्या तुलनेत जागतिक स्पर्धेत किमतींचे आव्हान उभे राहते. भविष्यातील यश हे या उद्योगांना मॅन्युअल प्रक्रियेकडून ऑटोमेशनकडे किती लवकर जाता येते, यावर अवलंबून असेल.