उत्तर प्रदेशमधील पारंपारिक खुर्जा पॉटरी हब आता ODOP योजनेच्या माध्यमातून आधुनिक उत्पादनाकडे वळत आहे. गॅसवर चालणाऱ्या भट्ट्या आणि सुधारित गुणवत्ता मानकांद्वारे हे क्लस्टर जागतिक बाजारपेठेत आपली निर्यात क्षमता वाढवण्याच्या तयारीत आहे.
बुलंदशहरमधील खुर्जा येथील सिरॅमिक मॅन्युफॅक्चरिंग क्लस्टर आता पारंपारिक घरगुती उद्योगातून संघटित औद्योगिक मॉडेलकडे वाटचाल करत आहे. उत्तर प्रदेश सरकारच्या 'वन डिस्ट्रिक्ट, वन प्रॉडक्ट' (ODOP) उपक्रमामुळे स्थानिक उत्पादकांना मोठी आर्थिक आणि पायाभूत मदत मिळत आहे. डिझेल आणि कोळशावर चालणाऱ्या भट्ट्यांच्या जागी गॅस-आधारित पायाभूत सुविधा उभारल्या जात आहेत, ज्यामुळे उत्पादन खर्च कमी होऊन गुणवत्तेत सातत्य येण्यास मदत होणार आहे.
औद्योगिक आधुनिकीकरण आणि निर्यातीसाठी सज्जता
GI टॅग मिळालेला खुर्जा क्लस्टर आता आधुनिक उत्पादन प्रक्रियेचा अवलंब करत आहे. सरकारद्वारे युनिट्सच्या अपग्रेडेशनसाठी सबसिडी आणि मदत दिली जात आहे. तसेच, इंडिया एक्झिम बँकेच्या सहकार्याने 3D डिझाइन स्टुडिओची निर्मिती केली जात आहे, ज्यामुळे स्थानिक कारागीर जागतिक मागणीनुसार आधुनिक डिझाइन्स तयार करू शकतील. प्रदर्शनांमध्ये सहभागी होण्यासाठी मिळणाऱ्या आर्थिक सवलतींमुळे हे छोटे युनिट्स आता आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत पोहोचू लागले आहेत.
लघु उद्योगांसमोरील आव्हाने
या सरकारी प्रयत्नांमुळे क्षेत्राचे व्यावसायिककरण होत असले तरी, मोठ्या औद्योगिक स्तरावरील ऑटोमेशन आणि खर्चाच्या स्पर्धेत टिकून राहणे हे MSMEs साठी मोठे आव्हान आहे. नवीन गॅस पाइपलाइन आणि पायाभूत सुविधांचा खर्च पेलत नफा टिकवून ठेवणे, हेच या उद्योगाच्या दीर्घकालीन अस्तित्वासाठी महत्त्वाचे ठरणार आहे.
क्लस्टरसाठी धोरणात्मक महत्त्व
ग्रामीण उद्योगांच्या औपचारिकतेसाठी (Formalization) हे एक उत्तम उदाहरण ठरत आहे. आता क्लस्टरचे लक्ष रिजेक्शन रेट कमी करणे, कच्च्या मालाचा पुरवठा साखळी सुलभ करणे आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारात स्वतःची ब्रँड ओळख निर्माण करण्यावर आहे. सरकारी अनुदानावर अवलंबून न राहता स्वावलंबी विकास साध्य करणे, हेच या मॉडेलच्या यशाचे मोजमाप ठरेल.