दिल्लीतील यमुना नदीच्या रुंदीत तब्बल **६८%** घट झाली आहे. १७९९ च्या नोंदीनुसार, नदीचा प्रवाह **८९%** ने कमी झाला असून, शहरीकरण आणि धरणांमुळे नदीची पूर नियंत्रणाची क्षमता कमी झाली आहे.
यमुना नदीचे भीषण वास्तव
गेल्या २२७ वर्षांमध्ये दिल्लीतील यमुना नदीचे रूप पूर्णपणे बदलले आहे. इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स एज्युकेशन अँड रिसर्च, भोपाळ आणि दिल्ली विद्यापीठातील संशोधकांनी १७९९ मधील जुन्या नकाशांची तुलना सध्याच्या सॅटेलाइट इमेजरीशी केली असता धक्कादायक सत्य समोर आले आहे.
सन १७९९ मध्ये यमुना नदीची सरासरी रुंदी तब्बल ६५८ मीटर होती, जी आता २०२४ मध्ये केवळ २१० मीटर राहिली आहे. म्हणजेच, नदीच्या रुंदीत ६८% घट झाली आहे. इतकेच नाही, तर नदीतील पाण्याच्या प्रवाहातही ८९% मोठी घट झाली आहे. पूर्वी जिथे ३०,००० घनमीटर प्रति सेकंद पाणी वाहत असे, तिथे आता केवळ ३,९०० घनमीटर प्रति सेकंद पाणी उरले आहे.
शहरीकरण आणि धरणांचा परिणाम
या बदलांमागे मानवी हस्तक्षेप हे मुख्य कारण आहे. १८७३ मध्ये ताजेवाला बॅरेज, १८७४ मध्ये ओखला बॅरेज, १९५९ मध्ये वजीराबाद बॅरेज आणि १९६० च्या दशकात आयटीओ बॅरेजसारख्या बांधकामांनी नदीचा नैसर्गिक प्रवाह बदलला. यामुळे दिल्लीची वाढती लोकसंख्या, जी २.५ लाखांवरून २.१५ कोटींपेक्षा जास्त झाली आहे, त्यांना पाणी पुरवण्यासाठी नदीतील पाण्याचा मोठा हिस्सा वळवण्यात आला.
जवळपास ४५ चौरस किलोमीटर पूर क्षेत्राचे शहरीकरण आणि शेतीसाठी रूपांतर झाल्याने नदीची पूर शोषून घेण्याची नैसर्गिक क्षमताही कमी झाली आहे. यामुळे नदी एका अरुंद प्रवाहात बांधली गेली असून, तिची अतिरिक्त पाणी सामावून घेण्याची ताकद घटली आहे.
पूर व्यवस्थापनासमोरील आव्हान
या बदलांमुळे पावसाळ्यात दिल्लीला पुराचा धोका वाढला आहे. २०२३ च्या दिल्लीतील पुरामध्ये हे स्पष्ट दिसून आले. १९७८ च्या तुलनेत यावर्षी पाण्याच्या प्रवाहात कमी वाढ होऊनही नदीची पातळी खूप वाढली होती. याचा अर्थ, नदी अरुंद झाल्याने आणि पूर क्षेत्र कमी झाल्याने शहराला पाण्याच्या पातळीत होणाऱ्या वाढीचा जास्त फटका बसत आहे. शहरी नियोजन आणि पायाभूत सुविधांशी संबंधित व्यक्तींसाठी हे निष्कर्ष भविष्यातील प्रकल्पांना पूर व्यवस्थापन आणि पर्यावरणीय टिकाऊपणाच्या दृष्टीने अधिक काळजीपूर्वक विचार करण्यास भाग पाडतील.