तुर्कमेनिस्तानमध्ये वायू गळतीचे मोठे संकट: जागतिक तापमानावर गंभीर परिणाम

जगातील सर्वात मोठे मिथेन उत्सर्जक: तुर्कमेनिस्तान

कार्बन मॅपर (Carbon Mapper) आणि स्टॉप मिथेन प्रोजेक्ट (SPM) ने केलेल्या उपग्रह डेटानुसार, तुर्कमेनिस्तानमध्ये तेल आणि वायू क्षेत्रातील मिथेन गळतीचा दर (Methane Emission Rate) सर्वाधिक आहे. या ठिकाणांहून प्रचंड वेगाने ग्रीनहाऊस गॅस बाहेर पडत आहेत, ज्यामुळे जागतिक तापमानवाढ (Global Warming) झपाट्याने वाढत आहे.

मिथेन गळतीचे प्रमाण आणि परिणाम

या उपग्रह डेटानुसार, ज्या ठिकाणांहून मिथेन गळतीचा वेग सर्वाधिक आहे, तो 3.7 ते 10.5 मेट्रिक टन प्रति तास इतका आहे. याचा अर्थ असा की, केवळ 5 टन प्रति तास गळती होणाऱ्या एका ठिकाणाचा हवामानावर होणारा परिणाम हा अंदाजे 10 लाख मोठ्या एसयूव्ही (SUVs) गाड्या किंवा 500 मेगावाट क्षमतेच्या कोळसा आधारित वीज प्रकल्पाएवढा घातक ठरू शकतो.

मिथेन: एक घातक ग्रीनहाऊस गॅस

मिथेन वायू हा कार्बन डायऑक्साईडपेक्षा (CO2) फारच शक्तिशाली ग्रीनहाऊस गॅस मानला जातो. जरी तो वातावरणात कमी काळ टिकत असला तरी, अल्पावधीत उष्णता अडवून ठेवण्याच्या त्याच्या क्षमतेमुळे तो जास्त धोकादायक आहे. पुढील 20 वर्षांचा विचार केल्यास, मिथेन CO2 पेक्षा 86 पट जास्त प्रभावीपणे उष्णता अडवू शकतो. आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा एजन्सी (IEA) नुसार, औद्योगिक क्रांतीपासून जागतिक तापमानात झालेल्या अंदाजे 30% वाढीसाठी मिथेन जबाबदार आहे. सध्या वातावरणातील मिथेनची पातळी औद्योगिक क्रांतीपूर्वीच्या पातळीपेक्षा जवळपास 2.5 पट जास्त आहे.

ऊर्जा क्षेत्राची मिथेनला देणगी

ऊर्जा क्षेत्र मिथेन उत्सर्जनात मोठे योगदान देते. IEA च्या अंदाजानुसार, 2024 मध्येच जगभरात 145 दशलक्ष टन मिथेनचे उत्सर्जन झाले, ज्यापैकी 80 दशलक्ष टनांहून अधिक उत्सर्जन केवळ तेल आणि वायू उद्योगातून झाले. तज्ञांचे म्हणणे आहे की, तेल आणि वायू क्षेत्रातील मिथेन उत्सर्जन कमी करणे हे जागतिक तापमानवाढ रोखण्यासाठी सर्वात जलद आणि प्रभावी उपाय आहे. कारण, 70% पेक्षा जास्त मिथेन उत्सर्जन कमी करण्यासाठी तांत्रिकदृष्ट्या व्यवहार्य उपाय उपलब्ध आहेत.

इतर प्रमुख मिथेन उत्सर्जन ठिकाणे

तुर्कमेनिस्तान व्यतिरिक्त, इराण, व्हेनेझुएला, अमेरिकेतील टेक्सास प्रांत, पाकिस्तानचा सिंध प्रांत आणि भारतातील दिल्लीतील एका कचरा डेपोतूनही मोठ्या प्रमाणात मिथेन गळती आढळून आली आहे. एप्रिल 2022 मध्ये दिल्लीतील अशाच एका डेपोतून 400 टन प्रति तास पेक्षा जास्त मिथेन गळती नोंदवली गेली होती, जी सुमारे 6.8 कोटी कार्सच्या प्रदूषणाएवढी होती.

या प्रमुख उत्सर्जन स्रोतांवर तातडीने लक्ष केंद्रित करून योग्य उपाययोजना करणे, हे हवामान बदलाच्या गंभीर समस्येवर मात करण्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.