नवीन संशोधनानुसार, समुद्राच्या पाण्याचे सूक्ष्म कण वातावरणात फवारल्यास 'सुपर एल निनो' (Super El Niño) घटनांची तीव्रता कमी होऊ शकते. या 'मरीन क्लाउड ब्राइटनिंग' (Marine Cloud Brightening) तंत्रज्ञानामुळे सूर्यप्रकाश परावर्तित होऊन पृथ्वीचे तापमान कमी होण्यास मदत मिळेल, ज्यामुळे एल निनोमुळे होणारे तीव्र हवामान बदल आणि नुकसान टाळता येऊ शकते.
एल निनोवर नियंत्रण मिळवण्याची नवी आशा
नुकत्याच प्रकाशित झालेल्या एका संशोधनातून असे दिसून आले आहे की, समुद्रातील पाण्याची सूक्ष्म कण स्वरूपात वातावरणात फवारणी करून 'सुपर एल निनो' (Super El Niño) सारख्या नैसर्गिक आपत्तींची तीव्रता कमी करता येऊ शकते. हे तंत्रज्ञान, ज्याला 'मरीन क्लाउड ब्राइटनिंग' (Marine Cloud Brightening) म्हटले जाते, ते समुद्रावरील ढगांना अधिक चमकदार बनवते. यामुळे सूर्यप्रकाश अधिक प्रमाणात अवकाशात परावर्तित होतो आणि पृथ्वीचे तापमान कमी होण्यास मदत मिळते. याचा थेट परिणाम एल निनोसारख्या हवामान बदलांवर होऊ शकतो.
हवामानावर होणारा परिणाम
जेसिका एस. वॅन (Jessica S. Wan) यांच्या नेतृत्वाखालील या संशोधनात हवामान मॉडेलचा वापर करण्यात आला. यानुसार, एल निनोच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात समुद्राच्या विशिष्ट भागांना थंड करून, एल निनोची तीव्रता वाढवणारी नैसर्गिक प्रक्रिया (ocean-wind feedback loop) थांबवता येऊ शकते. 1997-1998 आणि 2015-2016 च्या ऐतिहासिक डेटावर आधारित सिम्युलेशनमध्ये असे आढळून आले आहे की, या उपायांमुळे एल निनो दरम्यान वाढणारे तापमान आणि अतिवृष्टीसारख्या समस्या कमी होऊ शकतात.
वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि धोके
जरी हे संशोधन नैसर्गिक हवामान बदलांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी एक सैद्धांतिक साधन म्हणून सादर केले असले, तरी संशोधकांनी धोक्यांकडेही लक्ष वेधले आहे. या तंत्रज्ञानामुळे एल निनोचा प्रभाव कमी झाल्यास, 'ला निना' (La Niña) ची सुरुवात लवकर होऊ शकते, ज्यामुळे इतर प्रदेशांमध्ये हवामानाचे अनपेक्षित बदल घडू शकतात. तसेच, हे तंत्रज्ञान तात्पुरते आहे, कारण कण फवारणे थांबवल्यानंतर त्याचा परिणाम कमी होतो.
या संभाव्य दुष्परिणामांमुळे, संशोधकांनी अशा जिओइंजिनियरिंग (Geoengineering) तंत्रज्ञानाचा गुंतागुंतीच्या जागतिक प्रणालींवर कसा परिणाम होतो, याचा अधिक अभ्यास करण्याची शिफारस केली आहे. सध्या मोठ्या प्रमाणावर याचे प्रत्यक्ष प्रयोग करण्याची कोणतीही योजना नाही. भविष्यात याची अंमलबजावणी करायची झाल्यास, तांत्रिक व्यवहार्यता आणि पर्यावरणीय परिणामांचा सखोल अभ्यास आवश्यक असेल. हवामानातील बदलांमुळे संवेदनशील असलेल्या कृषी, विमा आणि ऊर्जा क्षेत्रातील गुंतवणूकदार आणि भागधारकांसाठी, या हवामान मॉडेलिंग तंत्रज्ञानाचा विकास आणि जिओइंजिनियरिंग धोरणांवर होणारी कोणतीही भविष्यातील चर्चा यावर लक्ष ठेवणे महत्त्वाचे ठरेल.