दिल्लीतील वायू प्रदूषणाची समस्या दिवसेंदिवस वाढत असून, याचा मुख्य स्रोत म्हणजे शहरात दररोज प्रवेश करणारे मोठे मालवाहू ट्रक. एका ताज्या अभ्यासानुसार, दररोज सुमारे **१६,९००** ट्रक दिल्लीत येतात, जे एकूण वाहतूक प्रदूषणाच्या **२३%** साठी जबाबदार आहेत.
काय घडले?
दिल्लीतील हवा प्रदूषणात मोठ्या मालवाहू ट्रक्सचा मोठा वाटा आहे. एअर पोल्यूशन ॲक्शन ग्रुप (APAG), IIT दिल्ली आणि TERI यांनी केलेल्या एका नवीन अहवालानुसार, दररोज अंदाजे १६,९०० ट्रक शहरात प्रवेश करतात. हे ट्रक एकूण वाहतूक-संबंधित उत्सर्जनाच्या २३% वाटा उचलतात. विशेषतः रात्री आणि पहाटेच्या वेळी हा आकडा ६१% पर्यंत वाढतो. कुशाली, राजोकरी, बदरपूर आणि टिकरी या चार प्रमुख टोल प्लाझांमधून हे ट्रक सर्वाधिक प्रवेश करतात, ज्यामुळे भविष्यात प्रदूषण कमी करण्यासाठी या ठिकाणी लक्ष केंद्रित करता येईल, असे अहवालात सुचवले आहे.
व्यवसाय जगासाठी हे महत्त्वाचे का आहे?
पुढील दोन दशकांत भारतात मालवाहतुकीची मागणी लक्षणीय वाढण्याची अपेक्षा आहे. भारतातील रस्ते वाहतूक मोठ्या प्रमाणात ऊर्जा वापरते आणि वाहतूक क्षेत्रातील ९४% उत्सर्जनासाठी जबाबदार आहे. त्यामुळे, मालवाहतूक क्षेत्राचे डीकार्बोनायझेशन (decarbonization) हे धोरणात्मक प्राधान्य बनले आहे. गुंतवणूकदार आणि कंपन्यांसाठी, हा बदल इलेक्ट्रिक मोबिलिटीकडे (electric mobility) एक महत्त्वपूर्ण पाऊल दर्शवतो. मात्र, हा बदल एकसमान नाही. दुचाकी आणि तीनचाकी वाहनांसारख्या लहान इलेक्ट्रिक वाहनांचा अवलंब वेगाने होत असला तरी, जड ट्रकसाठी विशेष चार्जिंग पायाभूत सुविधा आणि जास्त प्रारंभिक खर्च यांसारख्या समस्या आहेत.
आर्थिक आणि कार्यान्वयन अडथळे
इलेक्ट्रिक ट्रक्सकडे वळणे म्हणजे केवळ नवीन वाहने खरेदी करणे नव्हे. अभ्यासात अनेक अडथळे नमूद केले आहेत जे सध्या अवलंब कमी करत आहेत. पहिले म्हणजे, सार्वजनिक चार्जिंगचा खर्च घरगुती चार्जिंगपेक्षा खूप जास्त असू शकतो, ज्यामुळे व्यावसायिक फ्लीट ऑपरेटरच्या नफ्यावर परिणाम होतो. दुसरे म्हणजे, वित्तीय संस्था ईव्ही मालवाहू क्षेत्राला कर्ज देण्यास सावध आहेत. बॅटरीची कार्यक्षमता, कमी पुनर्विक्री मूल्य आणि वापरलेल्या इलेक्ट्रिक व्यावसायिक वाहनांसाठी परिपक्व दुय्यम बाजाराचा अभाव या चिंतेमुळे कर्ज मिळण्यात अडचणी येत आहेत. कर्जदारांसाठी, फ्लीटमधील नॉन-परफॉर्मिंग ॲसेट्सची (non-performing assets) अगदी छोटी टक्केवारी देखील एकूण नफ्यावर परिणाम करू शकते.
ग्राहक आणि लॉजिस्टिक्सची वास्तविकता
ईव्ही बाजारात वाढ होत असूनही, ज्यात २०२५ मध्ये २.३ दशलक्ष पेक्षा जास्त नोंदणी झाली, ग्राहकांची भावना मिश्र आहे. अहवालात नमूद केले आहे की पायाभूत सुविधांच्या समस्या, रेंजची चिंता आणि जास्त विमा खर्चामुळे काही सुरुवातीच्या ग्राहकांनी पेट्रोल वाहनांकडे परत जाण्याचा विचार केला आहे. मालवाहतूक क्षेत्रासाठी, लॉजिस्टिक्स पायाभूत सुविधा अनेकदा शहरी केंद्रांजवळ केंद्रित असतात. तज्ञांच्या मते, प्रदूषण प्रभावीपणे कमी करण्यासाठी, जड ट्रक्सना दाट लोकवस्तीच्या शहरी भागांमध्ये प्रवेश करण्यापासून रोखण्यासाठी लॉजिस्टिक हब शहराबाहेर हलवणे आवश्यक आहे.
गुंतवणूकदारांनी काय लक्ष ठेवावे?
भविष्यात, धोरण आणि पायाभूत सुविधा विकसित होत असताना, बाजारातील सहभागी अनेक महत्त्वाच्या घटकांवर लक्ष ठेवू शकतात. पहिले म्हणजे, इंटरऑपरेबल चार्जिंग इन्फ्रास्ट्रक्चरचा (interoperable charging infrastructure) विकास, जो लांब पल्ल्याच्या मालवाहतुकीसाठी आवश्यक आहे. दुसरे म्हणजे, सरकारचा एकात्मिक मोबिलिटी धोरणाकडे (integrated mobility policy) असलेला दृष्टीकोन, जो इलेक्ट्रिक वाहने आणि जैवइंधनासाठी स्पर्धात्मक प्रोत्साहन संतुलित करू शकेल. गुंतवणूकदार चार्जिंगसाठी डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा, वीज खर्च कमी करू शकणारे टाइम-आधारित दर (time-based tariffs) आणि प्रमुख कॉरिडॉरवर इलेक्ट्रिक ट्रक्ससाठी पायलट प्रोजेक्ट्स (pilot projects) यातील प्रगतीवर देखील लक्ष ठेवू शकतात. बॅटरी मॉनिटरिंग (battery monitoring) आणि वाहन वित्तपुरवठा (vehicle financing) यासारख्या समस्यांवर उद्योग यशस्वीपणे मात करू शकतो की नाही, हे इलेक्ट्रिक मालवाहतुकीच्या दीर्घकालीन स्वीकृतीसाठी मध्यवर्ती ठरेल.