भारतातील 25 वर्षांखालील तरुण करदात्यांच्या आयकर रिटर्न (Income Tax Return) भरण्याच्या पद्धतीत मोठा बदल झाला आहे. जिथे 2022-23 मध्ये फक्त **14%** तरुण जटिल उत्पन्न दाखवत होते, तिथे आता हा आकडा **76%** वर पोहोचला आहे. यामुळे स्पष्ट होते की, तरुण पिढी केवळ पगारावर अवलंबून न राहता, कॅपिटल गेन्स (Capital Gains) आणि व्यवसाय यांसारख्या विविध उत्पन्नाच्या स्रोतांकडे वळली आहे.
नोकरीतील पगाराऐवजी आता इतर मार्गांनी कमाई
भारतातील तरुण पिढी आता एकाच उत्पन्नाच्या स्रोतावर अवलंबून नाही. 25 वर्षांखालील करदात्यांमध्ये, जे पूर्वी फक्त पगारातून (Salary) उत्पन्न दाखवत होते, त्यांची संख्या आता 42% पर्यंत घसरली आहे. AY 2022-23 मध्ये हा आकडा 82% होता. याचा अर्थ, तरुण फ्रीलान्सिंग (Freelancing), कन्सल्टिंग (Consulting) आणि शेअर मार्केटसारख्या (Share Market) विविध मार्गांनी कमाई करत आहेत.
कॅपिटल गेन्स आणि व्यवसायातून वाढलेली कमाई
तरुण पिढी शेअर बाजारात आणि व्यवसायात जास्त सक्रिय असल्याचे दिसून येत आहे. स्टॉक किंवा म्युच्युअल फंड (Mutual Funds) विकून मिळणाऱ्या नफ्याला 'कॅपिटल गेन्स' म्हणतात. आता 39% करदाते हे उत्पन्न दाखवत आहेत, जे AY 2022-23 मध्ये फक्त 9% होते. त्याचबरोबर, व्यवसायिक उत्पन्न (Business Income) आता 26% पर्यंत वाढले आहे, जे दोन वर्षांपूर्वी फक्त 4% होते. या वाढीमागे 'क्रिएटर इकॉनॉमी' (Creator Economy), साईड हसल (Side Hustle) आणि शेअर मार्केटमध्ये वाढलेली आवड ही कारणे आहेत.
सर्व वयोगटांमध्ये बदल
हा बदल फक्त तरुण पिढीपुरता मर्यादित नाही. ज्येष्ठ नागरिकही (Senior Citizens) आता जास्त आर्थिक व्यवहार करत आहेत. 53% ज्येष्ठ नागरिक जटिल कर रिटर्न भरत आहेत, जे चार वर्षांपूर्वी 28% होते. त्यांच्या कॅपिटल गेन्समध्ये जवळपास तिप्पट वाढ झाली आहे. यामुळे हे दिसून येते की, निवृत्तीनंतरही ते सक्रियपणे गुंतवणूक करत आहेत. एकूणच, लोकांचे उत्पन्न वाढत आहे. यावर्षी 32% करदात्यांनी ₹20 लाखांपेक्षा जास्त उत्पन्न दाखवले आहे, जे मागील वर्षी 22% होते.
भविष्यातील आर्थिक नियोजनासाठी महत्त्व
उत्पन्नाचे स्रोत वाढल्याने आणि कर भरण्याची प्रक्रिया अधिक गुंतागुंतीची झाल्याने, योग्य कर नियोजन (Tax Planning) करणे आवश्यक आहे. गुंतवणूकदारांनी कॅपिटल गेन्स टॅक्स (Capital Gains Tax) आणि गिग इकॉनॉमी (Gig-Economy) उत्पन्नावरील सरकारी नियमांकडे लक्ष ठेवले पाहिजे. आगामी युनियन बजेटमध्ये (Union Budget) कर स्लॅबमध्ये (Tax Slab) किंवा रिटर्न भरण्याच्या नियमांमध्ये काही बदल होण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे या नवीन उत्पन्न स्रोतांना दिलासा मिळू शकेल.