रुपया स्वस्त होऊनही निर्यातीला फटका का बसत नाही? कारण समजून घ्या!

Detailed Coverage

रुपया स्वस्त, निर्यात मात्र मंदावलेली!

अनेक भारतीय गुंतवणूकदार आणि अर्थतज्ज्ञांना वाटतं की रुपया कमकुवत झाला की निर्यात वाढते. मात्र, सत्य परिस्थिती याहून खूप वेगळी आहे. गेल्या दशकात रुपया आपल्या प्रमुख ४० व्यापारी भागीदारांच्या चलनांच्या तुलनेत जवळपास 20% कमजोर झाला आहे. पण या घसरणीचा फायदा निर्यातीला अपेक्षित गतीने झालेला नाही.

याचे मुख्य कारण म्हणजे 'रिअल इफेक्टिव्ह एक्सचेंज रेट' (REER). हा दर महागाईतील फरकांचा विचार करून चलनाच्या मूल्याची गणना करतो. आकडेवारीनुसार, भारताचा REER जवळपास स्थिर राहिला आहे. याचा अर्थ, रुपया स्वस्त होऊनही देशांतर्गत महागाईमुळे (Inflation) निर्यातीला मिळणारे फायदे कमी होत आहेत.

धोरणे आणि चलन यांच्यातील तफावत

भारताच्या अर्थव्यवस्थेत मौद्रिक धोरणांमध्ये (Monetary Policy) मोठे बदल झाले आहेत. वाढत्या महागाईला आळा घालण्यासाठी २०२२ मध्ये व्याजदरात (Interest Rate) मोठी वाढ करण्यात आली. याचा उद्देश रुपयाला स्थिरता देणे आणि भांडवली प्रवाहाचे (Capital Flows) व्यवस्थापन करणे हा होता. पण याचा परिणाम मिश्र स्वरूपाचा राहिला.

२०२२-२३ दरम्यान भांडवली प्रवाहात थोडी वाढ दिसली, पण ती लगेचच मंदावली. २०२५ पर्यंत, निव्वळ भांडवली प्रवाह (Net Capital Inflows) गेल्या दशकातील नीचांकी पातळीवर पोहोचले. यावरून हे स्पष्ट होते की, केवळ देशांतर्गत व्याजदर आंतरराष्ट्रीय गुंतवणूकदारांच्या भावनांना (Investor Sentiment) वळवण्यासाठी पुरेसे नाहीत.

विकसनशील बाजारांसमोरील आव्हाने

भारतासारखीच परिस्थिती ब्राझील आणि दक्षिण आफ्रिका यांसारख्या इतर प्रमुख विकसनशील बाजारांमध्येही (Emerging Markets) दिसून येते. ब्राझीलमध्ये, याच काळात अमेरिकन डॉलरच्या तुलनेत त्यांच्या चलनाचे मूल्य 43% नी घसरले. मात्र, तेथील जास्त देशांतर्गत महागाईमुळे त्यांचे 'रिअल एक्सचेंज रेट' वाढले, ज्यामुळे निर्यातीला मिळणारे संभाव्य फायदे नाहीसे झाले.

ब्राझीलने २०२२ मध्ये व्याजदर 14% पर्यंत वाढवले असले तरी, २०२५ पर्यंत भांडवली बहिर्वाह (Capital Outflows) थांबवता आला नाही. दक्षिण आफ्रिकेलाही आपल्या चालू आणि वित्तीय खात्यांमध्ये (Current and Financial Accounts) सकारात्मकता टिकवून ठेवण्यासाठी संघर्ष करावा लागला, चलन घसरले असतानाही.

भांडवली अस्थिरतेचे गुंतवणूकदारांवरील परिणाम

या सर्व देशांची ही स्थिती दर्शवते की जागतिक गुंतवणूकदारांचा दृष्टिकोन हा चलन धोरणांपेक्षा जास्त प्रभावी ठरतो. सध्याच्या जागतिक वित्तीय रचनेत, भांडवलाचा अस्थिर प्रवाह देशांतर्गत आर्थिक शिस्तीवर मात करतो. गुंतवणूकदारांसाठी याचा अर्थ असा आहे की, रुपया स्वस्त झाल्यामुळे निर्यात कंपन्यांच्या नफ्यात थेट वाढ होईल, ही अपेक्षा काळजीपूर्वक पाहणे आवश्यक आहे. महागाईमुळे स्वस्त रुपयाचा फायदा अनेकदा कमी होतो.

भविष्यात, भांडवली प्रवाहाची स्थिरता आणि देशाचे बाह्य वित्तपुरवठ्यावरील (External Financing) अवलंबित्व हे महत्त्वाचे घटक राहतील. कारण हे घटक केवळ चलनातील घसरणीपेक्षा मॅक्रोइकॉनॉमिक आरोग्यावर (Macroeconomic Health) अधिक परिणाम करतात.