भारताची सेवा क्षेत्रात (Services Sector) जागतिक बाजारपेठेत **9.8%** हिस्सेदारी आहे, तर वस्तू निर्यात (Merchandise Exports) केवळ **1.8%** वर स्थिरावली आहे. जागतिक व्यापार संघटनेच्या (WTO) ताज्या अहवालानुसार, उत्पादन क्षेत्रात आयात केलेल्या घटकांचा (Imported Components) मर्यादित वापर हे वस्तू निर्यातीतील अडथळ्याचे मुख्य कारण ठरत आहे.
Detailed Coverage
सेवा क्षेत्राची दमदार कामगिरी
जागतिक व्यापार संघटनेच्या (WTO) ताज्या अहवालातून भारताच्या व्यापार क्षेत्रातील कामगिरीतील तफावत समोर आली आहे. एकीकडे भारताचे सेवा क्षेत्र जागतिक स्तरावर मजबूत स्थितीत आहे, तर दुसरीकडे वस्तू निर्यात (Merchandise Exports) मात्र मंदावली आहे. भारताची सेवा क्षेत्रातील जागतिक बाजारपेठेतील हिस्सेदारी आता 9.8% झाली आहे, जी एक मोठी उपलब्धी आहे.
सेवा क्षेत्रातील वाढ
भारताच्या बाह्य व्यापारात सेवा क्षेत्राचा मोठा वाटा आहे. आर्थिक वर्ष 2024-25 मध्ये या क्षेत्राची निर्यात सुमारे $387.6 अब्ज डॉलरपर्यंत वाढली. विशेषतः टेलिकॉम, कॉम्प्युटर आणि माहिती सेवांमध्ये भारताने जगात दुसरे स्थान पटकावले असून, यातून $183.3 अब्ज डॉलर्सची कमाई झाली. डिजिटल मॉडेलमुळे या सेवांना लॉजिस्टिक्सच्या अडचणी येत नाहीत.
वस्तू निर्यातीतील अडथळे
याच्या अगदी उलट, वस्तू निर्यातीत मात्र फारशी प्रगती झालेली नाही. 2021-22 ते 2024-25 या काळात वस्तू निर्यातीत केवळ 1.2% वार्षिक सरासरी दराने वाढ होऊन ती $422 अब्ज वरून $437.7 अब्ज डॉलरवर पोहोचली. यामुळे $283.5 अब्ज डॉलर्सची व्यापार तूट (Trade Deficit) निर्माण झाली आहे. मोबाइल फोन उत्पादन आणि फार्मास्युटिकल्स सारख्या क्षेत्रांनी वैयक्तिक यश मिळवले असले तरी, जागतिक वस्तू व्यापारातील भारताची हिस्सेदारी 1.8% वरच आहे.
उत्पादन क्षेत्रातील स्पर्धात्मकतेचा अभाव
WTO च्या अहवालातील एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे, भारतीय उत्पादक जागतिक पुरवठा साखळीत (Global Supply Chains) पुरेसे जोडलेले नाहीत. 2022 च्या वर्ल्ड बँकेच्या अभ्यासानुसार, केवळ 6% भारतीय उत्पादन कंपन्या आयात केलेल्या कच्च्या मालाचा किंवा मध्यवर्ती वस्तूंचा वापर करतात. ही आकडेवारी इतर आशियाई अर्थव्यवस्थांपेक्षा खूपच कमी आहे. अहवालानुसार, जास्त आयात शुल्क (Import Tariffs) हे एक मोठे कारण असू शकते, ज्यामुळे उत्पादन खर्च वाढतो आणि भारतीय उत्पादनांना आंतरराष्ट्रीय बाजारात स्पर्धा करणे कठीण होते.
गुंतवणूकदारांसाठी धोरणात्मक पैलू
भारत सरकारने 2047 पर्यंत जागतिक वस्तू व्यापारात 10% हिस्सेदारी मिळवण्याचे महत्त्वाकांक्षी ध्येय ठेवले आहे. हे साध्य करण्यासाठी, तज्ञांच्या मते, देशांतर्गत उत्पादनाला अधिक स्पर्धात्मक बनवण्यावर लक्ष केंद्रित करावे लागेल. यासाठी आयात तंत्रज्ञान (Imported Technology) आणि मध्यवर्ती घटकांची किंमत कमी करण्याच्या धोरणांमध्ये बदल करणे आवश्यक असू शकते, जेणेकरून उत्पादक अधिक कार्यक्षमतेने उत्पादन वाढवू शकतील. गुंतवणूकदारांसाठी, आयातीवरील शुल्काबाबतचे धोरण आणि उच्च-गुणवत्तेच्या घटकांची आयात सुलभ करणे या बाबींवर लक्ष ठेवणे महत्त्वाचे ठरेल, कारण याचा थेट परिणाम भारतीय उत्पादन कंपन्यांच्या नफ्यावर आणि जागतिक स्पर्धेतील त्यांच्या क्षमतेवर होतो.