उत्तर प्रदेशची $1 ट्रिलियन अर्थव्यवस्थेची वाटचाल: विकासाला गती, पण आव्हानांचे डोंगर!

उत्तर प्रदेशची आर्थिक प्रगती

उत्तर प्रदेश $(1 Trillion) अर्थव्यवस्थेचे लक्ष्य 2029-30 पर्यंत गाठण्यासाठी सज्ज आहे. राज्याने गेल्या काही वर्षांत लक्षणीय आर्थिक प्रगती केली आहे. 2016-17 मध्ये ₹13.30 लाख कोटी असलेला Gross State Domestic Product (GSDP) 2024-25 पर्यंत अंदाजे ₹30.25 लाख कोटींपर्यंत वाढला आहे, जो 10.8% चा चक्रवाढ वार्षिक वाढ दर (CAGR) दर्शवतो. प्रति व्यक्ती उत्पन्नही दुप्पट होऊन ₹1,09,844 (2024-25) पर्यंत पोहोचले आहे, जे 2016-17 मध्ये ₹54,564 होते. देशाच्या एकूण GDP मध्ये उत्तर प्रदेशचा वाटा 8.6% वरून 9.1% पर्यंत वाढला आहे. ₹50 लाख कोटींपेक्षा जास्त औद्योगिक गुंतवणुकीचे प्रस्ताव आणि वेगाने विकसित होणारे एक्सप्रेसवे व विमानतळ यांसारख्या पायाभूत सुविधांमुळे गुंतवणूकदारांचा विश्वास वाढला आहे. विशेषतः मोबाइल उत्पादन क्षेत्रात 55% आणि इलेक्ट्रॉनिक कंपोनंट्समध्ये 55-60% योगदान देऊन UP राष्ट्रीय उत्पादनात महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे. पर्यटन क्षेत्रातही राज्याने 18.4% राष्ट्रीय पर्यटकांना आकर्षित केले आहे.

जागतिक आणि राष्ट्रीय आव्हाने

मात्र, हे महत्त्वाकांक्षी $1 ट्रिलियनचे लक्ष्य गाठण्यासाठी उत्तर प्रदेशला अनेक जागतिक आणि राष्ट्रीय आर्थिक आव्हानांना सामोरे जावे लागणार आहे. भारताचा GDP वाढीचा दर FY27 मध्ये 6.6% पर्यंत मंदावण्याची शक्यता आहे, जी प्रामुख्याने वाढती महागाई आणि ऊर्जेच्या किमतींमुळे (volatile energy prices) आहे. रुपयाचे अवमूल्यन (weakening rupee) आणि 85-87% कच्च्या तेलाची आयात (imported crude oil) यांसारख्या बाबींमुळे अर्थव्यवस्थेवर अस्थिरतेचा धोका आहे. राज्यांचा एकत्रित वित्तीय तूट (consolidated gross fiscal deficit) GDP च्या 3.3% पर्यंत जाण्याची शक्यता आहे, जी केंद्राकडून मिळणाऱ्या अनुदानातील (grants) कपात आणि वाढत्या कल्याणकारी खर्चामुळे (welfare spending) वाढू शकते.

उत्तर प्रदेशसमोरील अंतर्गत समस्या

या बाह्य घटकांव्यतिरिक्त, उत्तर प्रदेशसमोर स्वतःची अशी काही अंतर्गत आव्हाने आहेत. राज्याच्या एका टोकाला महाराष्ट्र (15.7%) आणि दुसऱ्या टोकाला उत्तर प्रदेश (9.2%) आहे, पण UP चे प्रति व्यक्ती उत्पन्न महाराष्ट्रापेक्षा खूपच कमी आहे. तसेच, पश्चिम उत्तर प्रदेशाचा आर्थिक विकास पूर्वेकडील जिल्ह्यांच्या तुलनेत खूप पुढे आहे, ज्यामुळे प्रादेशिक उत्पन्नातील तफावत (internal income disparities) लक्षणीय आहे. पूर्वीचे वाढीचे अंदाज अत्यंत महत्त्वाकांक्षी होते, ज्यासाठी सरासरी 27.80% (nominal growth) वाढीची आवश्यकता होती. सध्याच्या अंदाजानुसार, $1 ट्रिलियनची अर्थव्यवस्था 2028-29 पर्यंत गाठली जाऊ शकते, जिथे 2026 चा GDP अंदाजे $350.4 अब्ज डॉलर असेल. या ध्येयासाठी सातत्यपूर्ण दुहेरी अंकी वाढ (sustained double-digit growth) मिळवणे हे सर्वात मोठे आव्हान आहे.