UN Women च्या एका अहवालानुसार, केअर सिस्टीम्स (Care Systems) औपचारिक केल्यास २०३५ पर्यंत ३० कोटी नवीन रोजगार निर्माण होऊ शकतात आणि जागतिक GDP मध्ये मोठी वाढ होऊ शकते. २०३० पर्यंत २.३ अब्ज लोकांना केअरची गरज भासेल, त्यामुळे आरोग्यसेवा, वृद्धांची काळजी आणि बाल संगोपन यांसारख्या क्षेत्रांतील कंपन्यांसाठी एक मोठी संधी निर्माण होत आहे.
काय आहे अहवालात?
UN Women ने एक महत्त्वपूर्ण अहवाल प्रसिद्ध केला आहे, ज्यात जगातील समाजांनी 'केअर इकॉनॉमी' (Care Economy) कडे बघण्याचा आणि त्यात गुंतवणूक करण्याचा दृष्टिकोन बदलण्याची गरज व्यक्त केली आहे. अहवालानुसार, केअर वर्क - ज्यात आरोग्यसेवा, बाल संगोपन, वृद्धांची काळजी आणि घरगुती मदतीचा समावेश होतो - हे जागतिक अर्थव्यवस्थेचा एक अत्यावश्यक पण अनेकदा कमी लेखलेला आधारस्तंभ आहे. अहवालात असा अंदाज वर्तवण्यात आला आहे की २०३० पर्यंत सुमारे २.३ अब्ज लोकांना केअर सेवांची आवश्यकता भासेल, जी २०१५ च्या २.१ अब्ज च्या तुलनेत लक्षणीय वाढ आहे. या मागणीची पूर्तता करण्यासाठी, 'ट्रान्सफॉर्म केअर इनिशिएटिव्ह' (Transform Care Initiative) द्वारे ५० हून अधिक देशांना मदत करण्याचे उद्दिष्ट आहे, ज्याद्वारे २०३५ पर्यंत सुमारे ३० कोटी नवीन आणि दर्जेदार रोजगार निर्माण करण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे.
केअर क्षेत्राचे आर्थिक महत्त्व
हा अहवाल सांगतो की केअर क्षेत्र केवळ एक सामाजिक सहाय्य प्रणाली नाही, तर आर्थिक वाढीचे एक शक्तिशाली इंजिन आहे. सध्या, या कामाचा मोठा भाग विनावेतन आणि घरातच केला जातो, ज्यात प्रामुख्याने महिलांचा सहभाग असतो. संयुक्त राष्ट्रांच्या अंदाजानुसार, या विनावेतन कामाला आर्थिक मूल्य दिले गेल्यास, ते देशाच्या सकल राष्ट्रीय उत्पादनाच्या (GDP) ४०% पर्यंत असू शकते. या सेवा विनावेतन, अनौपचारिक मॉडेलमधून औपचारिक, वेतनी क्षेत्रात रूपांतरित केल्यास, सरकारे आणि खाजगी कंपन्या सध्या राष्ट्रीय खात्यांमध्ये 'अदृश्य' असलेले मोठे आर्थिक मूल्य अनलॉक करू शकतात.
रोजगाराची कार्यक्षमता
धोरणकर्ते आणि आर्थिक विश्लेषकांसाठी, केअर क्षेत्राचा रोजगार गुणांक (Employment Multiplier) हा एक महत्त्वाचा मुद्दा आहे. अहवालानुसार, केअर सिस्टीममध्ये गुंतवणूक केल्याने बांधकाम क्षेत्रात केलेल्या समान गुंतवणुकीच्या तुलनेत दोन ते तीन पट जास्त रोजगार निर्माण होतो. याव्यतिरिक्त, केअर क्षेत्रातील प्रदूषण लक्षणीयरीत्या कमी असल्याचे म्हटले आहे, जे शाश्वत आर्थिक विकासाच्या आधुनिक ध्येयांशी सुसंगत आहे. याचा अर्थ असा की, देश कार्बन फूटप्रिंट न वाढवता रोजगार कसा वाढवता येईल याचा विचार करत असताना, केअर इकॉनॉमी एक अत्यंत कार्यक्षम पर्याय देते.
संघटित केअरकडे कल
गुंतवणूकदारांसाठी, विना-संघटित, घरगुती केअरमधून संघटित, संस्थात्मक सेवांकडे होणारे संक्रमण महत्त्वाचे आहे. अनेक विकसनशील बाजारपेठांमध्ये, केअर सेवा अत्यंत विखुरलेल्या आहेत आणि त्या प्रामुख्याने अनौपचारिक घरगुती कामगारांवर अवलंबून असतात, ज्यांना अनेकदा सामाजिक सुरक्षा किंवा प्रमाणित प्रशिक्षण नसते. जागतिक मागणी वाढत असल्याने, या सेवांच्या 'औपचारिकरण' (Formalization) कडे एक स्पष्ट कल आहे. यात खाजगी आरोग्यसेवा नेटवर्क, व्यावसायिक वृद्धाश्रम, कंपन्यांद्वारे प्रायोजित बाल संगोपन केंद्रे आणि संघटित स्टाफिंग एजन्सींचा समावेश होतो. गुंतवणूकदारांसाठी, याचा अर्थ अशा कंपन्यांसाठी एक वाढणारे मार्केट आहे ज्या स्केलेबल (Scalable), उच्च-गुणवत्तेच्या आणि नियंत्रित केअर सेवा देऊ शकतात.
धोके आणि वास्तव
या क्षेत्रातील वाढीची क्षमता जास्त असली तरी, काही विशिष्ट धोके देखील विचारात घेणे आवश्यक आहे. अहवालात असे दिसून आले आहे की महिला सध्या विनावेतन केअर कामाचा मोठा भार उचलतात, ज्यामुळे सुमारे ४५% कार्यरत वयाच्या महिला औपचारिक श्रम बाजारातून बाहेर राहतात. जर केअर क्षेत्राला पुरेसा निधी मिळाला नाही किंवा ते योग्य वेतन देऊ शकले नाही, तर ते उच्च-गुणवत्तेच्या, शाश्वत नोकऱ्या निर्माण करण्याऐवजी कमी उत्पादकता आणि असुरक्षित रोजगाराला प्रोत्साहन देऊ शकते. याव्यतिरिक्त, या क्षेत्राचे यश मोठ्या प्रमाणात सरकारी धोरणांवर अवलंबून आहे, कारण परवडणाऱ्या बाल संगोपनासारख्या पायाभूत सुविधा अनेकदा सार्वजनिक निधी किंवा सार्वजनिक-खाजगी भागीदारीवर अवलंबून असतात.
गुंतवणूकदार काय लक्ष ठेवू शकतात?
गुंतवणूकदार केअर इकॉनॉमीच्या विकासाचा अंदाज घेण्यासाठी अनेक घटकांवर बारकाईने लक्ष ठेवू शकतात. बाल संगोपन आणि वृद्धांची काळजी संबंधित सरकारी धोरणांतील बदल, संघटित स्टाफिंग आणि आरोग्यसेवा सेवांची वाढ आणि या क्षेत्रातील कंपन्यांची स्पर्धात्मक वेतन देताना मार्जिन टिकवून ठेवण्याची क्षमता हे मुख्य निरीक्षण करण्यासारखे घटक आहेत. अंतिम चाचणी ही असेल की हे क्षेत्र विखुरलेल्या, अनौपचारिक मॉडेलमधून एका औपचारिक, उच्च-वाढीच्या उद्योगात रूपांतरित होण्यासाठी आवश्यक भांडवल आणि नियामक समर्थन आकर्षित करू शकते की नाही.