'सुपर एल निनो'चा धोका! २०२६ पर्यंत हवामानात मोठे बदल, भारताच्या अर्थव्यवस्थेला मोठा फटका बसण्याची शक्यता

'सुपर एल निनो'ची निर्मिती

युरोपियन सेंटर फॉर मीडियम-रेंज वेदर फोरकास्ट्स (ECMWF) आणि युनायटेड स्टेट्स क्लायमेट प्रेडिक्शन सेंटर (U.S. Climate Prediction Center) यांसारख्या जागतिक हवामान संस्थांच्या अंदाजानुसार, प्रशांत महासागरातील एल निनो (El Niño) परिस्थिती तीव्र होण्याची दाट शक्यता आहे. हा एल निनो सदर्न ऑसिलेशन (ENSO) चा उष्ण टप्पा आहे, ज्यात सामान्यतः पॅसिफिकमधील व्यापारी वारे कमकुवत होतात आणि समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान वाढते.

वाढत्या अंदाजांनुसार शक्तिशाली घटना

अमेरिकेच्या नॅशनल ओशनिक अँड ॲटमॉस्फेरिक ॲडमिनिस्ट्रेशन (NOAA) च्या आकडेवारीनुसार, जून ते ऑगस्ट २०२६ दरम्यान एल निनो विकसित होण्याची शक्यता 62% आहे, तर जुलै ते सप्टेंबरपर्यंत ही शक्यता 70% पेक्षा जास्त आणि ऑगस्ट ते ऑक्टोबर दरम्यान 80% पर्यंत वाढण्याची शक्यता आहे. मल्टी-मॉडल फोरकास्ट्स (Multi-model forecasts) देखील २०२६ च्या उन्हाळ्यात एल निनो परिस्थिती निर्माण होत असल्याची पुष्टी करत आहेत. प्रशांत महासागरातील विषुववृत्तीय समुद्राच्या पृष्ठभागाच्या तापमानातील विसंगती (sea surface temperature anomaly) दीर्घकालीन सरासरीपेक्षा 2°C पेक्षा जास्त वाढण्याचा अंदाज आहे, जो एल निनो जाहीर करण्याच्या 0.5°C च्या थ्रेशोल्डपेक्षा खूपच जास्त आहे.

मागील 'सुपर एल निनो' घटनांचे जागतिक परिणाम

यापूर्वी १९८२-८३, १९९७-९८ आणि २०१५-१६ या काळात झालेल्या 'सुपर एल निनो' घटनांमुळे जगात मोठे हवामान बदल आणि आपत्त्या ओढवल्या होत्या. २०१५-१६ च्या घटनेमुळे जागतिक तापमान विक्रमी पातळीवर पोहोचले होते आणि अनेक ठिकाणी प्रवाळ खडक (coral bleaching) नष्ट झाले होते. अशा शक्तिशाली एल निनो घटनांमुळे 'क्लायमेट रेजीम शिफ्ट्स' (Climate Regime Shifts - CRS) म्हणजेच हवामान प्रणालीमध्ये अचानक आणि दीर्घकाळ टिकणारे बदल होऊ शकतात. मध्य दक्षिण आशियासारख्या प्रदेशात यामुळे दीर्घकाळ दुष्काळ आणि जमिनीतील ओलाव्याच्या पद्धतीत मोठे बदल घडू शकतात.