मागील दशकातील (2011-2021) भारतीय STEM ऑलिम्पियाड विजेत्यांचे विश्लेषण सांगते की, **59%** विजेते शिक्षण किंवा करिअरसाठी अमेरिकेत गेले आहेत. धक्कादायक म्हणजे, केवळ **18%** भारतातच राहिले आहेत. यामुळे देशातील संशोधन आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रासाठी मोठे आव्हान निर्माण झाले आहे.
Detailed Coverage
बुद्धीबळातून परदेशात धाव?
भारताच्या टॉप STEM टॅलेंटवर (STEM Talent) करण्यात आलेल्या एका नवीन विश्लेषणानुसार, 2011 ते 2021 दरम्यान आंतरराष्ट्रीय ऑलिम्पियाडमधील विजेत्यांपैकी 59% विजेते अमेरिकेत शिक्षण किंवा नोकरीसाठी गेले आहेत. गणित, इन्फॉर्मेटिक्स (Informatics) आणि फिजिक्स (Physics) यांसारख्या क्षेत्रांतील 148 विजेत्यांचे विश्लेषण केले असता, यापैकी केवळ 18% विजेते भारतातच राहिले आहेत.
कुशल मनुष्यबळाचे स्थलांतर
आंतरराष्ट्रीय गणित ऑलिम्पियाड (International Mathematics Olympiad) आणि आंतरराष्ट्रीय इन्फॉर्मेटिक्स ऑलिम्पियाड (International Olympiad in Informatics) च्या विजेत्यांमध्ये हे प्रमाण अधिक दिसून येते. केमिस्ट्री (Chemistry) विभागात थोडे कमी असले तरी, अमेरिकेला सर्वाधिक पसंती दिली जात आहे. हे विद्यार्थी बहुतांशी मोठ्या ग्लोबल टेक कंपन्या, क्वांटिटेटिव्ह ट्रेडिंग फर्म्स (Quantitative Trading Firms) किंवा उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये पीएचडी (PhD) करण्यासाठी जातात. इन्फॉर्मेटिक्स आणि फिजिक्समधील काही विजेत्यांनी परदेशातूनच स्टार्टअप्स (Startups) सुरू केले आहेत किंवा AI आणि मशीन लर्निंग कंपन्यांमध्येही काम करत आहेत.
शैक्षणिक आणि संस्थात्मक त्रुटी
तज्ञांचे म्हणणे आहे की, या प्रतिभावान विद्यार्थ्यांच्या बाहेर जाण्यामुळे भारताच्या दीर्घकालीन संशोधन क्षमतेवर परिणाम होतो. चेन्नई मॅथेमॅटिकल इन्स्टिट्यूटचे (Chennai Mathematical Institute) प्रोफेसर इमरेटस डॉ. राजीव करंदीकर (Rajeeva Karandikar) यांच्या मते, भारतात शैक्षणिक पायाभूत सुविधा आणि संशोधनासाठी आवश्यक असलेले वातावरण पुरेसे नाही. चेन्नई मॅथेमॅटिकल इन्स्टिट्यूटचे संचालक डॉ. माधवन् मुकुंद (Madhavan Mukund) यांनी सुचवले आहे की, भारतीय उच्च शिक्षण संस्थांनी विद्यार्थ्यांना आकर्षित करण्यासाठी स्पर्धात्मक आणि आकर्षक प्रोग्राम्स तयार करण्याची गरज आहे, जेणेकरून ते पदवीच्या सुरुवातीलाच परदेशात जाण्याचा विचार करणार नाहीत.
ऐतिहासिक कामगिरी आणि भविष्य
या प्रतिभेचे स्थलांतर होत असतानाही, आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांमध्ये भारताची कामगिरी मजबूत राहिली आहे. विशेषतः फिजिक्समध्ये, 2000 ते 2024 दरम्यान भारताने 40% पेक्षा जास्त सुवर्णपदके जिंकली आहेत. गणितामध्येही चांगली वाढ दिसून आली आहे, जिथे 2000 च्या दशकात 5% सुवर्णपदके मिळवणारा भारत आता 2020 च्या दशकात 35% पर्यंत पोहोचला आहे. इन्फॉर्मेटिक्समध्येही भारताचा वाटा सुमारे 10% सुवर्णपदकांपर्यंत स्थिर आहे. मात्र, या उच्च-शिक्षित पदवीधरांना भारतातच करिअर आणि संशोधनासाठी प्रोत्साहन कसे मिळेल, हे भविष्यातील एक मोठे आव्हान असेल.