रुपयातील अस्थिरता: व्यापार कराराचा उत्साह की चिंतेचे ढग?

अमेरिकेशी झालेल्या व्यापार करारामुळे भारतीय रुपयाने मागील तीन वर्षांतील सर्वोत्तम आठवडा साजरा केला. या करारामुळे भारतीय वस्तूंवरील आयात शुल्क लक्षणीयरीत्या कमी होण्याची अपेक्षा आहे. मात्र, या उत्साहाला शुक्रवारी ग्रहण लागले. रुपया डॉलरसमोर ९०.६७ वर स्थिरावला, जो मागील दिवसाच्या ९०.३६ च्या तुलनेत घसरलेला आहे. बाजारातील सहभागी अजूनही या व्यापार कराराच्या नेमक्या तपशिलांची वाट पाहत आहेत. एका सरकारी बँकेतील डीलर्सने सांगितले की, या अनिश्चिततेमुळे डॉलरची खरेदी सुरूच आहे. त्यामुळे, व्यापार संबंधांतील सुधारणेचा फायदा आणि कराराच्या अंमलबजावणीबद्दलची चिंता यामुळे बाजारात संमिश्र प्रतिक्रिया उमटत आहेत.

एकीकडे रुपयातील चढ-उतार सुरू असले तरी, दुसरीकडे भारताचा परकीय चलन साठा (Forex Reserves) एका नवीन विक्रमी उच्चांकावर पोहोचला आहे. ३० जानेवारी २०२६ रोजी संपलेल्या आठवड्यात हा साठा तब्बल ७२३.७७ अब्ज डॉलर्स इतका वाढला. हा मार्च २०२५ नंतरचा सर्वात मोठा साप्ताहिक वाढीचा टप्पा आहे. यामध्ये सोन्याच्या साठ्यात मोठी वाढ झाली असून, तो १३७ अब्ज डॉलर्स पर्यंत पोहोचला आहे. ग्लोबल सोन्याच्या दरात थोडी घट असूनही ही वाढ दिसून आली. IDFC फर्स्ट बँकेच्या मुख्य अर्थतज्ञ गौरा सेन गुप्ता यांच्या मते, २०.४ अब्ज डॉलर्स च्या पुनर्मूल्यांकनाच्या (Revaluation) लाभाने एकूण साठा वाढण्यास मदत केली. जरी रिझर्व्ह बँकेने (RBI) आठवड्यात ६.३ अब्ज डॉलर्सची निव्वळ विक्री केली असली, तरी हा विक्रमी साठा रुपयाला स्थैर्य देण्यासाठी आणि कोणत्याही मोठ्या चढ-उतारांना सामोरे जाण्यासाठी एक मजबूत आधार प्रदान करतो.

रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाचे (RBI) गव्हर्नर संजय मल्होत्रा यांनी स्पष्ट केले आहे की, चलन बाजारातील चढ-उतारांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी आवश्यक असल्यास हस्तक्षेप केला जाईल, पण केवळ सट्टेबाजी वाढल्यास. सध्या, सट्टेबाजीचे कोणतेही संकेत दिसत नाहीत, त्यामुळे रुपयाची दिशा बऱ्याच अंशी बाजारावर अवलंबून असेल. या वर्षी रुपयाचे मूल्य भांडवली प्रवाहामुळे प्रभावित झाले आहे. अलीकडील व्यापार कराराच्या सकारात्मकतेपूर्वी, एप्रिल २०२५ ते जानेवारी २०२६ दरम्यान रुपया डॉलरसमोर सुमारे ५.४% घसरला होता. इक्विटी बाजारातून होणारे आऊटफ्लो (Outflow) आणि बाजारातील मूल्यांकनाची चिंता यांसारखी कारणे या घसरणीमागे असल्याचे विश्लेषकांचे म्हणणे आहे. जरी व्यापार करारामुळे सकारात्मकता आली असली, तरी त्याचा खरा परिणाम कराराच्या प्रत्यक्ष अंमलबजावणीवर अवलंबून असेल. साधारणपणे, उदयोन्मुख बाजारपेठेतील (Emerging Market) चलनांनी २०२६ ची जोरदार सुरुवात केली आहे, पण या तुलनेत रुपयाची कामगिरी मागील काही काळात तितकी चांगली नव्हती.

पुढील काही महिन्यांसाठी रुपयाची दिशा काय असेल, याबद्दल विश्लेषकांमध्ये संमिश्र मतं आहेत. रॉयटर्सच्या (Reuters) एका सर्वेनुसार, रुपया एप्रिल २०२६ पर्यंत ९०.१९ प्रति डॉलर आणि जुलै २०२६ पर्यंत ९०.६३ प्रति डॉलरच्या आसपास राहण्याची शक्यता आहे, तर वर्षाअखेरीस तो ९१ च्या पातळीवर पोहोचू शकतो. मात्र, बँक ऑफ अमेरिकाने यापूर्वीच मार्च २०२६ पर्यंत रुपया ८८.६०-८९.०० पर्यंत मजबूत होण्याची भविष्यवाणी केली होती. रुपयाची स्थिरता व्यापार कराराच्या स्पष्ट अंमलबजावणीवर आणि परकीय भांडवलाच्या सातत्यपूर्ण प्रवाहावर अवलंबून असेल. फेब्रुवारी महिन्यात आतापर्यंत सुमारे १ अब्ज डॉलर्सचा निव्वळ प्रवाह दिसला आहे, तर जानेवारीत ४ अब्ज डॉलर्सची निव्वळ विक्री झाली होती. उदयोन्मुख बाजारपेठेतील एकूण वातावरण अनुकूल असले तरी, योग्य ठिकाणी गुंतवणूक करणे महत्त्वाचे ठरेल. भारताची राजकोषीय तूट (Fiscal Deficit) आणि कर्जाची वाढती गरज यांसारखे घटक रुपयासाठी संभाव्य अडथळे ठरू शकतात.