लिक्विडिटी इंजेक्शनचा मोठा डाव
RBI ने आज राबवलेल्या 3 वर्षांच्या डॉलर/रुपया बाय-सेल स्वॅप (Dollar/Rupee Buy-Sell Swap) लिलावात बाजाराने विक्रमी सहभाग नोंदवला. 10 अब्ज डॉलर च्या लिलावासाठी तब्बल 25.03 अब्ज डॉलर ची बिड्स (Bids) आली, जी ऑफर साईझच्या 2.5 पट पेक्षा जास्त आहे. यामुळे बँकिंग सिस्टममध्ये 23 अब्ज डॉलर पेक्षा जास्त रुपया लिक्विडिटी (Liquidity) इंजेक्ट होणार आहे. या ऑपरेशनचा मुख्य उद्देश RBI च्या व्याजदर कपातीचा (Rate Cuts) फायदा अर्थव्यवस्थेपर्यंत पोहोचवण्यासाठी मदत करणे आहे. लिलावात प्रीमियम कट-ऑफ 7.48 रुपये इतका राहिला.
रुपयाची घसरण आणि RBI चे आव्हान
या लिक्विडिटी इंजेक्शनच्या प्रयत्नांना भारतीय रुपयाच्या घसरणीचा सामना करावा लागत आहे. रुपया यावर्षी आशियातील सर्वात खराब कामगिरी करणारा चलन ठरला आहे. 4 फेब्रुवारी 2026 रोजी रुपया 90.41 च्या पातळीवर ट्रेड करत होता, तर जानेवारी 2026 मध्ये तो 92.29 च्या विक्रमी नीचांकी पातळीवर गेला होता. गेल्या 12 महिन्यांत रुपयाने 3.42% चे अवमूल्यन (Depreciation) अनुभवले आहे. रुपयाला स्थिर करण्यासाठी RBI सातत्याने बाजारात डॉलर विकून हस्तक्षेप करत आहे. मात्र, हा हस्तक्षेप रुपया लिक्विडिटी कमी करतो, ज्यामुळे RBI चे लिक्विडिटी वाढवण्याचे प्रयत्न आणि रुपयाला स्थिर करण्याचे प्रयत्न यांत एक विसंगती निर्माण होते.
बँकिंग सिस्टमवरील दबाव
या स्वॅप लिलावातून मोठी लिक्विडिटी येत असली, तरी बँकिंग सिस्टममध्ये अंतर्गत दबाव कायम आहे. जानेवारी 2026 पर्यंत क्रेडिट ग्रोथ (Credit Growth) 13.1% होती, जी डिपॉझिट ग्रोथ (10.6%) पेक्षा लक्षणीयरीत्या जास्त आहे. यामुळे बँकिंग सिस्टमचा क्रेडिट-डिपॉझिट रेशो (Credit-Deposit Ratio) 82.2% च्या सर्वकालीन उच्चांकावर पोहोचला आहे. तसेच, सिस्टम लिक्विडिटी जानेवारी 2026 मध्ये ₹66,000 कोटी पर्यंत घसरली आहे, जी RBI च्या सामान्य स्तरापेक्षा खूप कमी आहे. सप्टेंबर ते नोव्हेंबर 2025 या काळात RBI ने केलेल्या $30 अब्ज च्या फॉरेन एक्सचेंज (FX) इंटरव्हेंशनमुळेही लिक्विडिटीमध्ये घट झाली होती.
पुढील दिशा
पुढे पाहता, RBI आपल्या फेब्रुवारीच्या बैठकीत पॉलिसी रेपो रेट (Policy Repo Rate) 5.25% वर कायम ठेवण्याची शक्यता आहे. बाजाराचे लक्ष आता व्याजदर कपातीऐवजी (Rate Cuts) मॉनेटरी पॉलिसीचा प्रभावी प्रसार (Effective Monetary Policy Transmission) आणि चलन स्थिरतेवर (Currency Stability) असेल. विश्लेषकांच्या मते, 2026 च्या अखेरीस रुपया 90 च्या पातळीवर ट्रेड करेल असा अंदाज आहे. RBI साठी सध्याची परिस्थिती एक नाजूक समतोल साधणारी आहे – ग्रोथ आणि पॉलिसी ट्रान्समिशनला चालना देण्यासाठी लिक्विडिटी वाढवणे, त्याच वेळी चलनावरचा दबाव आणि आर्थिक क्षेत्रातील अतिरिक्त लिव्हरेज (Leverage) नियंत्रित करणे. भारताच्या आर्थिक गतीसाठी हा समतोल राखणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरेल.