RBI चा डॉलर हेज: रुपया वाचवण्यासाठी की भविष्यातील धोका?

स्थिरतेची किंमत

भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) रुपयाच्या संरक्षणासाठी आक्रमक पवित्रा घेतला आहे. बँकेची नेट डॉलर शॉर्ट फॉरवर्ड पोझिशन आता विक्रमी $110 अब्ज ते $115 अब्ज पर्यंत वाढली आहे. समुद्रापार (offshore) नॉन-डिलिव्हरेबल फॉरवर्ड (NDF) मार्केटमधील अस्थिरता कमी करण्यासाठी हे पाऊल उचलण्यात आले आहे. याद्वारे RBI आपले $682.3 अब्ज चे परकीय चलन साठे (Forex Reserves) न घटवता रुपयाला आधार देत आहे. स्पॉट मार्केटमध्ये हस्तक्षेप केल्यास साठे थेट कमी होतात, पण फॉरवर्ड कॉन्ट्रॅक्ट्समुळे ही चिंता भविष्यावर ढकलली जाते.

बाजारातील वास्तव आणि मर्यादा

मध्य पूर्वेतील तणावामुळे ब्रेंट क्रूड तेलाच्या किमती $96 प्रति बॅरल पर्यंत पोहोचल्या आहेत. भारताला कच्च्या तेलाची आयात जास्त करावी लागत असल्याने रुपया तेलाच्या दरातील चढ-उतारांना खूप संवेदनशील आहे. जून 2026 च्या पॉलिसी रिव्ह्यूमध्ये RBI ने रेपो रेट 5.25% वर कायम ठेवून महागाई नियंत्रणात आणण्याचा प्रयत्न केला. मात्र, रुपयाला स्थिर ठेवण्यासाठी RBI ला अधिक कठोर पावले उचलावी लागत आहेत.

धोक्याची घंटा: संरचनात्मक जोखीम

या धोरणांवर टीका करणाऱ्यांचे म्हणणे आहे की, RBI ची ही मोठी फॉरवर्ड पोझिशन भविष्यात रुपयाला वर जाण्यापासून रोखू शकते. जेव्हा हे शॉर्ट-टर्म फॉरवर्ड कॉन्ट्रॅक्ट्स मॅच्युअर होतील, तेव्हा डॉलरची मागणी पुन्हा वाढेल. यामुळे रुपयाच्या किमतीत मोठी वाढ होण्याची शक्यता कमी आहे, जरी तेलाच्या किमती स्थिर झाल्या किंवा जागतिक बाजारात सकारात्मक बदल झाले तरीही. याशिवाय, NDF मार्केटमधील हस्तक्षेपामुळे अप्रत्यक्ष खर्च वाढू शकतो, कारण RBI ला या पोझिशन्स सेटल कराव्या लागतील. यामुळे बाजारात अतिरिक्त लिक्विडिटी (liquidity) येण्याची शक्यता आहे.

भविष्यातील दिशा

बाजारातील तज्ज्ञांच्या मते, RBI परदेशातून येणाऱ्या भांडवलाचा वापर करून हळूहळू आपल्या शॉर्ट फॉरवर्ड पोझिशन्स कमी करेल. मात्र, ही प्रक्रिया एकदम केली जाणार नाही, जेणेकरून बाजारात भीतीचे वातावरण निर्माण होणार नाही. सध्याचे परकीय चलन साठे जवळपास 11 महिन्यांच्या आयातीसाठी पुरेसे आहेत. इराण-इस्रायलमधील तणाव पाहता, RBI पुढील आर्थिक वर्षातही रुपयाला स्थिर ठेवण्यासाठी हस्तक्षेप करत राहील अशी अपेक्षा आहे. जर रुपयावर पुन्हा सट्टा हल्ला झाला, तर बँकिंग क्षेत्रासाठीच्या नेट ओपन पोझिशन लिमिटमध्ये आणखी बदल केले जाण्याची शक्यता आहे, जेणेकरून RBI चा बाजारावर नियंत्रण राहील.