Whalesbook
रुपयाला वाचवण्यासाठी RBI ची आक्रमक रणनीती
पश्चिम आशियातील वाढत्या तणावामुळे आणि तेलाच्या वाढत्या किमतींमुळे रुपयावरचा दबाव वाढला आहे. याच पार्श्वभूमीवर RBI ने आपली भूमिका अधिक मजबूत केली आहे. मार्च महिन्यात, RBI च्या डॉलर शॉर्ट-फॉरवर्ड पोझिशन्समध्ये $104.16 अब्ज डॉलर्सपर्यंत वाढ झाली, जी मागील महिन्याच्या तुलनेत 34% अधिक आहे. मध्यवर्ती बँकेचे फॉरवर्ड बुक $100 अब्ज डॉलर्सच्या पुढे जाण्याची ही पहिलीच वेळ आहे. या आक्रमक वाढीमुळे, रुपयाला थेट बाजारात विक्री करून संरक्षण देण्याची RBI ची क्षमता मर्यादित असल्याचे दिसून येते. मार्च महिन्यात रुपया 4.24% घसरला, तर वर्षाच्या सुरुवातीपासून आतापर्यंत 5.6% ची घसरण झाली आहे.
मर्यादित क्षमतेमुळे बदलली रणनीती
या वाढलेल्या फॉरवर्ड बुकमुळे, RBI चलन व्यवस्थापनामध्ये (Currency Management) आपली रणनीती बदलत असल्याचे दिसते. तज्ञांच्या मते, याचा अर्थ RBI कडे त्यांचे विदेशी चलन साठा (Forex Reserves) विकून थेट डॉलर विकण्याची क्षमता कमी असू शकते. त्यामुळे, RBI आता बाजारात हस्तक्षेप (Intervention) करण्याच्या परिणामांना रोखण्यासाठी आणि देशांतर्गत तरलता (Liquidity) नियंत्रित करण्यासाठी फॉरवर्ड कॉन्ट्रॅक्ट्स (Forward Contracts) आणि ओपन मार्केट ऑपरेशन्स (OMOs) सारख्या साधनांचा अधिक वापर करत आहे. यातून RBI आपल्या मर्यादित क्षमतेची जाणीव ठेवून, सावधगिरीने चलन व्यवस्थापनाचा दृष्टिकोन स्वीकारत आहे.
अर्थव्यवस्थेतील धोके कायम
RBI च्या या प्रयत्नांनंतरही, भारतीय अर्थव्यवस्थेतील काही संरचनात्मक कमकुवतपणा (Structural Weaknesses) रुपयाच्या स्थिरतेसाठी मोठे धोके निर्माण करत आहेत. पश्चिम आशियातील संघर्षामुळे ब्रेंट क्रूड (Brent Crude) तेलाच्या किमती $110 प्रति बॅरलच्या वर गेल्या आहेत. यामुळे भारताची आयात बिले (Import Bills) प्रचंड वाढली आहेत आणि जागतिक पुरवठा साखळीवर (Global Supply Chains) परिणाम झाला आहे. भारत आपल्या गरजेच्या 85% पेक्षा जास्त कच्चे तेल आयात करतो, त्यामुळे अशा किंमतींच्या धक्क्यांचा सामना करावा लागतो, ज्यामुळे चालू खाते तूट (Current Account Deficit) वाढण्याची शक्यता आहे. तज्ञांचे मत आहे की ही तूट GDP च्या 3% पेक्षा जास्त होऊ शकते, जी रुपयासाठी चिंतेची बाब आहे. तसेच, परदेशी पोर्टफोलिओ गुंतवणूकदार (Foreign Portfolio Investors - FPIs) मोठ्या प्रमाणात पैसे काढून घेत आहेत. वर्षात आतापर्यंत $20 अब्ज डॉलर्सहून अधिक रक्कम इक्विटी मार्केटमधून बाहेर गेली आहे, आणि FY26 च्या तिसऱ्या तिमाहीत FDI मध्येही घट दिसून आली आहे. RBI चा मोठा नेट शॉर्ट फॉरवर्ड बुक, जो अंदाजे $100 अब्ज डॉलर्सच्या आसपास आहे, भविष्यात डॉलरची मागणी वाढवू शकतो, ज्यामुळे रुपयाला सातत्याने मजबुती मिळण्यापासून रोखले जाऊ शकते.
रुपयावर दबाव कायम राहण्याची शक्यता
सध्याच्या परिस्थितीत रुपयावर दबाव कायम राहण्याची शक्यता आहे. IDFC First Bank आणि Barclays सारख्या वित्तीय संस्थांनी रुपया 95-96 प्रति डॉलरच्या पातळीवर जाऊ शकतो, असे भाकीत केले आहे. वाढत्या महागाईच्या चिंतेमुळे, विशेषतः ऊर्जा किमतींमुळे, भारताच्या 10 वर्षांच्या सरकारी बॉण्डवरील उत्पन्न (Yield) 7.06% पर्यंत वाढले आहे, जे तीन आठवड्यांहून अधिक काळातील उच्चांक आहे. RBI बाजारात स्थिरता राखण्याचा आणि अतिरिक्त अस्थिरता कमी करण्याचा प्रयत्न करत असले तरी, भू-राजकीय धक्के, तेलाच्या किमतींमधील अस्थिरता आणि भांडवली गुंतवणुकीची (Capital Inflows) कमतरता यामुळे परिस्थिती आव्हानात्मक बनली आहे. RBI चा हा मोठा फॉरवर्ड बुक लवचिकता देत असला तरी, तो भविष्यात डॉलरची मागणी वाढवणारा घटक ठरू शकतो, ज्यामुळे रुपयाला मोठी उसळी मिळणे कठीण जाईल. यामुळे RBI ला तात्काळ बाजारातील दबाव आणि दीर्घकालीन चलन स्थिरता यांच्यात एक नाजूक समतोल साधावा लागेल.