RBI चे माजी गव्हर्नर सी. रंगराजन यांचा सल्ला: भारताने ऊर्जा सुरक्षेसाठी 'स्ट्रॅटेजिक रिझर्व्ह' वाढवावे

भारतीय अर्थव्यवस्थेला जागतिक पुरवठा साखळीतील बिघाड आणि भू-राजकीय अस्थिरतेपासून सुरक्षित ठेवण्यासाठी आपल्या विकास मॉडेलमध्ये मोठी फेररचना करण्याची गरज असल्याचे मत माजी रिझर्व्ह बँक गव्हर्नर C. Rangarajan यांनी व्यक्त केले आहे. ICFAI फाऊंडेशन फॉर हायर एज्युकेशनमधील कार्यक्रमात बोलताना त्यांनी स्पष्ट केले की, 'हॉर्मुझची सामुद्रधुनी' (Strait of Hormuz) सारख्या महत्त्वाच्या व्यापार मार्गावरील अडथळे हे दर्शवतात की, जीवनावश्यक गोष्टींसाठी पूर्णपणे जागतिक बाजारावर अवलंबून राहणे आता जोखमीचे ठरत आहे.

ऊर्जा सुरक्षा आणि रणनीतिक साठा

रंगराजन यांच्या प्रस्तावाचा मुख्य गाभा म्हणजे कच्च्या तेलाचा मोठा 'स्ट्रॅटेजिक बफर' तयार करणे. प्रादेशिक संघर्षामुळे जागतिक बाजारपेठेत तेलाच्या किमतीत अचानक होणारी वाढ भारतीय अर्थव्यवस्थेला कमकुवत करते. मोठ्या प्रमाणात राखीव साठा ठेवल्यास, अशा पुरवठा धक्क्यांना (Supply Shocks) भारत अधिक चांगल्या प्रकारे हाताळू शकेल आणि महागाईचा फटका कमी बसेल. केवळ जीवाश्म इंधनावर अवलंबून न राहता पर्यायी ऊर्जा स्रोतांकडे वेगाने वळणे ही काळाची गरज असल्याचे त्यांनी अधोरेखित केले.

'आत्मनिर्भरते'ची नवी व्याख्या

'आत्मनिर्भर भारत' या संकल्पनेवर भाष्य करताना त्यांनी जुन्या संरक्षणवादी धोरणांपासून सावध राहण्याचा सल्ला दिला. ते म्हणतात की, आपण केवळ आयात थांबवण्यासाठी स्वदेशी उत्पादने वापरण्यापेक्षा 'स्ट्रॅटेजिक आत्मनिर्भरते'वर भर दिला पाहिजे. यात भारतीय उत्पादने जागतिक गुणवत्तेचे निकष पूर्ण करतील आणि जागतिक पुरवठा साखळीचा अविभाज्य भाग बनतील, याकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे.

दीर्घकालीन आर्थिक धोरण

गुंतवणूकदारांसाठी आणि धोरणकर्त्यांसाठी हा एक महत्त्वाचा इशारा आहे. रंगराजन यांच्या मते, शाश्वत प्रगतीसाठी देशांतर्गत उत्पादकता आणि भौतिक पायाभूत सुविधांमध्ये सुधारणा करणे अपरिहार्य आहे. दक्षिण कोरिया आणि चीनने ज्या प्रकारे तंत्रज्ञान आणि संशोधनाच्या (R&D) बळावर जागतिक व्हॅल्यू चेनमध्ये स्थान मिळवले, तसाच मार्ग भारताला चोखाळावा लागेल. जागतिक स्तरावर सुरू असलेल्या टॅरिफ वॉरच्या काळात भारताने आपली ऊर्जा आणि कच्च्या मालाची सुरक्षा अधिक सतर्कतेने हाताळणे आवश्यक आहे.