Whalesbook
देशांतर्गत साठ्यात घट, आंतरराष्ट्रीय ठिकाणी वाढ
RBI च्या नवीन धोरणानुसार, देशांतर्गत सोन्याच्या साठ्यात लक्षणीय घट करण्यात आली आहे. मार्च २०२५ मध्ये 511.99 मेट्रिक टन आणि सप्टेंबर २०२५ मध्ये 575.82 मेट्रिक टन इतके सोने देशात साठवले होते, ते आता मार्च २०२६ पर्यंत 290.37 मेट्रिक टन इतके कमी होणार आहे.
या घटानंतरही, RBI चे एकूण सोन्याचे साठे तुलनेने स्थिर असून ते 880.52 मेट्रिक टन पर्यंत पोहोचले आहेत (आधी 880.18 मेट्रिक टन होते). यापैकी बहुतांश सोने आता बँक ऑफ इंग्लंड (Bank of England) आणि बँक फॉर इंटरनॅशनल सेटलमेंट्स (BIS) सारख्या आंतरराष्ट्रीय संस्थांकडे ठेवण्यात आले आहे, जे 197.67 मेट्रिक टन आहे. यासोबतच 2.80 मेट्रिक टन सोने डिपॉझिट स्वरूपातही आहे.
फॉरेक्स रिझर्व्हमध्ये सोन्याचा वाटा का वाढला?
देशात सोन्याचा साठा कमी झाला असला तरी, एकूण परकीय चलन साठ्यांमध्ये सोन्याचा हिस्सा वाढला आहे. मार्च २०२६ पर्यंत हा वाटा 16.7% झाला आहे, जो सहा महिन्यांपूर्वी 13.92% होता. या वाढीचे मुख्य कारण म्हणजे सोन्याच्या आंतरराष्ट्रीय किमतीत झालेली मोठी वाढ. यामुळे, प्रत्यक्षात सोन्याची मात्रा न वाढवताही, साठवलेल्या सोन्याचे मूल्य वाढले.
एकूण परकीय चलन साठे मात्र किंचित कमी झाले आहेत. मार्च २०२६ मध्ये ते $691.11 बिलियन होते, तर सहा महिन्यांपूर्वी ते $700.09 बिलियन होते.
जगभरातील सेंट्रल बँकांचा ट्रेंड
RBI ची ही खेळी जगभरातील सेंट्रल बँकांच्या धोरणांशी जुळणारी आहे. सध्या अनेक देश जागतिक अस्थिरता, महागाईची चिंता आणि अमेरिकन डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करण्याच्या उद्देशाने सोन्यात गुंतवणूक करत आहेत. उदयोन्मुख बाजारपेठेतील (Emerging Market) सेंट्रल बँका यामध्ये आघाडीवर आहेत. अंदाजानुसार, २०२५ मध्ये जगभरातील सेंट्रल बँकांनी सुमारे 863 टन सोने खरेदी केले, आणि ही मागणी २०२६ मध्येही कायम राहण्याची शक्यता आहे. पोलंड, चीन आणि उझबेकिस्तान यांसारखे देश सोन्याचे मोठे खरेदीदार ठरले आहेत.
सुरक्षिततेसाठी सोन्याची स्वदेशी जमवाजमव (Onshoring)
सोन्याचे साठे भारतात परत आणण्याची (Repatriation) रणनीती एक महत्त्वाचा भाग आहे. मार्च २०२६ पर्यंत, भारतातील सुमारे 77% सोने, म्हणजेच अंदाजे 680 मेट्रिक टन देशात ठेवले जाईल. हे प्रमाण मार्च २०२३ मध्ये केवळ 37% होते.
रशियाच्या परकीय मालमत्ता गोठवण्यासारख्या जागतिक घटनांमुळे, राष्ट्रीय मालमत्ता परदेशात ठेवण्याच्या सुरक्षिततेबद्दल चिंता वाढली आहे. त्यामुळे, देशांतर्गत सोने ठेवल्याने अधिक नियंत्रण आणि कमी जोखीम राहते.
भौतिक सोने ठेवण्याचे आव्हान
मोठ्या प्रमाणात भौतिक सोने देशात ठेवणे सोपे नाही. सोन्यावर कोणत्याही प्रकारचे व्याज मिळत नाही, जे परकीय चलन मालमत्तेत मिळते (Opportunity Cost). तसेच, मोठ्या प्रमाणात सोने साठवण्यासाठी मजबूत सुरक्षा व्यवस्था आणि तिजोऱ्यांमध्ये गुंतवणुकीची आवश्यकता असते. त्यामुळे, RBI च्या या निर्णयात सुरक्षितता आणि जागतिक विविधता याला अधिक महत्त्व दिले गेले आहे, असे दिसते.