भारतीय रुपयाचा नीचांक, RBI चा मोठा निर्णय; तेलाच्या चिंतेने बाजारात खळबळ!

RBI चा नवा नियम: सट्टेबाजीला आळा घालण्याचा प्रयत्न

रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाने (RBI) बँकांसाठी चलनातील ओपन ट्रेडिंग पोझिशन्सवर (Open trading positions) $100 दशलक्ष $(million) इतकी दररोजची मर्यादा घालण्याचा निर्णय घेतला आहे. हा नवीन नियम 10 एप्रिल पासून लागू होईल. बाजारातील सट्टेबाजीला (speculation) आळा घालणे हा यामागील मुख्य उद्देश आहे, कारण यामुळे रुपयाची घसरण आणखी वाढत आहे. 27 मार्च 2026 रोजी भारतीय रुपया डॉलरसमोर विक्रमी 94.8970 च्या नीचांकी पातळीवर पोहोचला. रुपयाला आधार देण्यासाठी RBI ने आतापर्यंत मोठ्या प्रमाणात आपल्या परकीय चलन साठ्याचा (foreign exchange reserves) वापर केला आहे.

कच्च्या तेलाच्या वाढत्या किमतींमुळे आयात महाग

रुपयाच्या या घसरणीमागे अनेक जागतिक कारणे आहेत, विशेषतः कच्च्या तेलाच्या (Brent crude oil) वाढत्या किमती. ब्रेंट क्रूड ऑईलच्या किमती $100 प्रति बॅरल च्या वर टिकून आहेत, आणि 27 मार्च रोजी त्या $111.72 पर्यंत पोहोचल्या होत्या, तर मार्च महिन्यातील सरासरी किंमत $105 होती. यामुळे भारताच्या तेल आयातीचा खर्च प्रचंड वाढला आहे. ब्लूमबर्ग इकॉनॉमिक्सच्या (Bloomberg Economics) अंदाजानुसार, ब्रेंट क्रूडच्या प्रत्येक $10 च्या वाढीमुळे भारताच्या आयातीच्या बिलात दरमहा $5 अब्ज $(billion) ची वाढ होऊ शकते. अर्थतज्ज्ञांचा असा इशारा आहे की जर तेल $100-$110 च्या दरम्यान राहिले, तर निर्यातीत वाढ न झाल्यास वार्षिक आयातीत $30-$40 अब्ज $(billion) ची भर पडेल. यामुळे फेब्रुवारी 2026 मध्ये भारताची व्यापार तूट (trade deficit) $27.10 अब्ज $(billion) पर्यंत वाढली आहे, जी मागील वर्षाच्या तुलनेत मोठी वाढ दर्शवते.

परकीय चलन साठ्यात घट आणि भांडवली बाहेर पडणे

जागतिक धक्क्यांना सामोरे जाण्याची भारताची क्षमता परकीय चलन साठ्यात घट झाल्यामुळे कमकुवत होत आहे. 20 मार्च 2026 रोजी संपलेल्या आठवड्यात परकीय चलन साठा $11.41 अब्ज $(billion) ने घसरून $698.346 अब्ज $(billion) झाला. मार्चच्या पहिल्या तीन आठवड्यांत, साठा $30 अब्ज $(billion) पेक्षा जास्त कमी झाला, जो जानेवारीनंतर पहिल्यांदाच $700 अब्ज $(billion) च्या खाली गेला आहे. फेब्रुवारीच्या अखेरीस साठा $728.494 अब्ज $(billion) च्या विक्रमी उच्चांकावर होता. या घसरणीचे मुख्य कारण सोन्याच्या मूल्यातील मोठी घट आहे. हा साठा कमी होत असतानाच, परदेशी गुंतवणूकदार भारतीय बाजारातून पैसे काढत आहेत. मार्च महिन्यातच $11 अब्ज $(billion) पेक्षा जास्त रक्कम भारतीय शेअर्स (Shares) आणि बॉन्ड्समधून बाहेर गेली आहे, जी ऑक्टोबर 2024 नंतरची सर्वात मोठी मासिक भांडवली बाहेर पडण्याची (outflow) संख्या आहे.

RBI चा कमी हस्तक्षेप आणि रुपयाचा दृष्टिकोन

RBI चा हा नवीन नियम सट्टेबाजीला रोखण्याचा प्रयत्न आहे, परंतु तो उशिरा आलेला उपाय असू शकतो. रुपयाला वाचवण्यासाठी RBI ची क्षमता कमी होत आहे, कारण घसरलेला साठा मोठ्या धक्क्यांविरुद्ध कमी संरक्षण देतो. असे अहवाल आहेत की RBI आता कमी आक्रमकपणे हस्तक्षेप (intervention) करत आहे, कारण जागतिक घटना जसे की युद्ध आणि तेलाच्या वाढत्या किमती हे चलनाच्या हालचालीचे मुख्य चालक आहेत. आशियातील काही चलनं मजबूत होत असताना, भारतीय रुपया गेल्या वर्षभरात डॉलरच्या तुलनेत जवळपास 5% घसरला आहे, ज्यामुळे तो आशियातील सर्वात कमकुवत चलनांपैकी एक बनला आहे. भारताचा मुख्य शेअर इंडेक्स, निफ्टी 50 (Nifty 50), सध्या सुमारे 20.0 च्या P/E रेशोवर (P/E ratio) व्यवहार करत आहे. हे घटक आणि देशांतर्गत आर्थिक दबाव यामुळे परदेशी गुंतवणूक कमी होऊ शकते. विश्लेषकांचा इशारा आहे की जर भू-राजकीय तणाव (geopolitical tensions) आणि तेलाच्या किमती वाढत राहिल्या, तर रुपया 96-97 पर्यंत खाली जाऊ शकतो. भारताची तेलाच्या आयातीवरील जास्त अवलंबित्व आणि व्यापार तूट यामुळे रुपया कमकुवत झाल्यास महागाई वाढू शकते आणि कंपन्यांच्या नफ्यावर (profits) दबाव येऊ शकतो.

रुपयाचे भविष्य काय?

विश्लेषकांना अपेक्षा आहे की रुपयाची घसरण सुरू राहील आणि जून 2026 पर्यंत तो 94 पर्यंत पोहोचू शकतो. रुपयाचे भविष्य मध्य पूर्वेतील तणाव कमी होण्यावर, जागतिक तेलाच्या किमतींवर आणि प्रमुख मध्यवर्ती बँकांच्या (central banks) कृतींवर अवलंबून असेल. तेलाच्या वाढत्या किमतींमुळे भारताच्या चालू खात्यातील तूट (current account deficit) वाढण्याची शक्यता आहे. यामुळे RBI ला महागाई रोखण्यासाठी व्याजदर (interest rates) वाढवण्याचा विचार करावा लागू शकतो. जागतिक दबाव आणि देशांतर्गत कमकुवतपणाचे हे मिश्रण लवकरच भारतीय रुपयासाठी कठीण परिस्थिती निर्माण करू शकते.