RBIचा 'नियंत्रित' डाव! रुपयाला घसरू देत आहे RBI, यामागे आहे मोठे कारण...

रुपयावर दबाव, RBIची नवी रणनीती

जागतिक बाजारात तेलाच्या किमती वाढल्यामुळे भारतीय रुपयावर मोठा दबाव आहे. डॉलरच्या तुलनेत रुपया ₹100 पर्यंत घसरण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. मात्र, भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) रुपयाला वाचवण्यासाठी थेट हस्तक्षेप करण्याऐवजी त्याला हळूहळू घसरण्याची परवानगी देत आहे. याला 'नियंत्रित घसरण' (Controlled Depreciation) म्हणतात.

का आहे ही रणनीती?

RBI चा मुख्य उद्देश आर्थिक स्थैर्य राखणे हा आहे. रुपया अचानक घसरल्यास बाजारात भीतीचे वातावरण पसरू शकते आणि अर्थव्यवस्थेला फटका बसू शकतो. ही नियंत्रित घसरण आयात खर्च वाढवते आणि महागाईलाही कारणीभूत ठरू शकते, पण तज्ञांच्या मते, परकीय चलन साठा (Foreign Exchange Reserves) कमी करण्यापेक्षा ही एक चांगली रणनीती आहे.

हस्तक्षेपाच्या मर्यादा

रुपयाला आधार देण्यासाठी RBI ला डॉलर विकावे लागतात. पण मोठ्या प्रमाणात असे केल्यास परकीय चलन साठा कमी होण्याचा धोका असतो. माजी नीती आयोग (NITI Aayog) उपाध्यक्ष अरविंद पणगडिया यांच्या मते, तेलाचा पुरवठा दीर्घकाळ ताणलेला राहिल्यास, चलन साठा कमी करण्यापेक्षा रुपयाला घसरू देणे अधिक फायदेशीर आहे.

रुपया घसरण्याचे दोन परिणाम

• आयात महाग: रुपया घसरल्याने आयात केलेल्या वस्तू महाग होतात, ज्यामुळे परकीय खर्चावर नियंत्रण येते आणि परकीय चलन वाचते.
• निर्यात स्वस्त: त्याच वेळी, भारतीय उत्पादने आंतरराष्ट्रीय बाजारात स्वस्त होतात, ज्यामुळे निर्यातीला चालना मिळते.

IMF च्या माजी उप व्यवस्थापकीय संचालिका गीता गोपीनाथ यांच्या मते, विनिमय दराऐवजी (Exchange Rate) महागाई आणि रोजगारासारख्या मोठ्या आर्थिक उद्दिष्टांवर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे.

अनियंत्रित घसरण टाळणे महत्त्वाचे

तज्ञ ठामपणे सांगतात की, रुपयाची नियंत्रित घसरण आणि अनियंत्रित घसरण यात फरक आहे. रुपया अचानक आणि वेगाने घसरल्यास, आयात केलेल्या वस्तू, जसे की तेल, खाद्यतेल आणि खते, खूप महाग होतील. याचा अर्थव्यवस्थेवर गंभीर परिणाम होईल.

Choice Broking च्या कमोडिटी विश्लेषक कावेरी मोरे यांच्या मते, RBI चे मुख्य ध्येय ही अनियंत्रित घसरण टाळणे आहे. यासाठी RBI डॉलरची विक्री, बाजारात तरलता व्यवस्थापन (Liquidity Management) आणि रुपयाच्या मागणीवर नियंत्रण ठेवण्यासारखे उपाय योजत आहे.

भारताची आर्थिक ताकद

अनेक अर्थतज्ञांच्या मते, २०१३ च्या 'टॅपर टॅन्ट्रम'च्या तुलनेत भारताची अर्थव्यवस्था आज अधिक मजबूत आहे. RBI कडे जवळपास $700 अब्ज डॉलर्सचा परकीय चलन साठा आहे. यामुळे RBI ला अधिक लवचिकता मिळते. तेलाच्या वाढत्या किमती एक मोठा धोका आहेत, पण RBI बाजारातील अस्थिरता नियंत्रणात ठेवून भीतीचे वातावरण टाळण्यावर लक्ष केंद्रित करत आहे.