स्टार्टअप्स कंपन्यांसाठी पब्लिक मार्केटमध्ये येण्याचा मार्ग मंदावला आहे. यामुळे अनेक कंपन्या तब्बल १५ वर्षांहून अधिक काळ खाजगी (Private) राहिल्या आहेत, ज्यामुळे सामान्य गुंतवणूकदारांना मोठे नुकसान होण्याची शक्यता आहे.
खाजगी कंपन्यांच्या IPO लांबणीवर
सुरुवातीच्या काळात स्टॉर्टअप कंपन्या काही वर्षांतच पब्लिक मार्केटमध्ये यायच्या. मात्र, आता परिस्थिती बदलली आहे. स्टॅनफोर्ड युनिव्हर्सिटी आणि वर्ल्ड इकॉनॉमिक फोरमच्या अहवालानुसार, अनेक युनिकॉर्न कंपन्या १५ वर्षांहून अधिक काळ खाजगी कंपन्या म्हणून कार्यरत आहेत. यामुळे सामान्य गुंतवणूकदारांना या कंपन्यांमधील नफ्यात (Wealth Creation) सहभागी होणं कठीण झालं आहे.
फंडांच्या मिळकतीवर परिणाम
खाजगी कंपन्या जास्त काळ मार्केटबाहेर राहिल्याने व्हेंचर कॅपिटल (Venture Capital) फंडांच्या चक्रात अडथळा निर्माण झाला आहे. साधारणपणे, व्हेंचर कॅपिटल फंड्सनी ५ वर्षांच्या आत गुंतवणूकदारांना परतावा देणं अपेक्षित असतं. मात्र, सध्याचे आकडे पाहता अनेक फंड्सना अपेक्षित परतावा मिळवण्यात अडचणी येत आहेत. २०२२ पासून अमेरिकेतील व्हेंचर फंडांमधून बाहेर पडणाऱ्या पैशांपेक्षा परत येणारे पैसे कमी आहेत.
AI कंपन्यांची वाढती मागणी
आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) क्षेत्राला २०२५ मध्ये जागतिक व्हेंचर फंडिंगपैकी ५०% पेक्षा जास्त निधी मिळाला आहे. AI मॉडेल्सना ट्रेनिंग देण्यासाठी प्रचंड भांडवलाची गरज असते, ज्यामुळे पारंपरिक व्हेंचर कॅपिटल मॉडेल अपुरे पडत आहे. या कंपन्या आता सॉवरेन वेल्थ फंड्स (Sovereign Wealth Funds) आणि कंपन्यांकडून थेट गुंतवणूक (Direct Corporate Investments) घेत आहेत.
धोरणात्मक बदलांची गरज
तज्ञांच्या मते, या परिस्थितीसाठी जुने धोरणात्मक नियम कारणीभूत आहेत. भारतात SEBI (सेबी) ज्याप्रमाणे डोमेस्टिक व्हेंचर कॅपिटल गुंतवणुकीला प्रोत्साहन देत आहे, ते महत्त्वाचे आहे. पण खाजगी मालमत्तांसाठी (Private Assets) अधिक तरलता (Liquidity) आणि नियमनांमध्ये (Regulatory Reforms) बदल आवश्यक आहेत. जोपर्यंत हे बदल होत नाहीत, तोपर्यंत नफ्याचे मोठे चक्र सामान्यांसाठी बंदच राहील.