तेल $100 च्या पार: महागाईचा भडका, जगभरातील बँका व्याजदर स्थिर ठेवणार!

जागतिक बाजारात तेलाचा धडका: महागाई आणि मंदीचा धोका वाढला

मध्य पूर्वेतील वाढत्या तणावामुळे जागतिक ऊर्जा बाजारात मोठी उलथापालथ झाली आहे. कच्च्या तेलाच्या किमती (Brent crude) प्रति बॅरल $100 च्या आसपास पोहोचल्या आहेत. होर्मुझ सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) मार्गावरील अडथळ्यांमुळे जागतिक पुरवठ्यातून दररोज सुमारे 10 दशलक्ष बॅरल कच्च्या तेलाची घट झाली आहे, असा अंदाज ANZ विश्लेषकांनी व्यक्त केला आहे. जर हा पुरवठा खंडित राहिला, तर आणखी 3 ते 4 दशलक्ष बॅरल तेलाची घट होऊ शकते. या पुरवठ्याच्या दबावामुळे ब्रेंट क्रूडच्या किमतीत वर्षा-दर-वर्षाच्या तुलनेत जवळपास 50% वाढ झाली आहे. काही विश्लेषकांना 2026 च्या मध्यापर्यंत तेलाची सरासरी किंमत $97.93 आणि पुढील 12 महिन्यांत $108.11 पर्यंत जाण्याची अपेक्षा आहे. तर काहींच्या मते 2026 च्या दुसऱ्या तिमाहीत किंमत $115 पर्यंत पोहोचू शकते किंवा पुरवठा खंडित झाल्यास $150 पर्यंतही जाऊ शकते. सुरुवातीला बाजारात अस्थिरता दिसून आली, मात्र गुंतवणूकदार परिस्थितीचा अंदाज घेत आहेत. यामुळे आर्थिक परिस्थिती अधिकच कठीण झाली आहे.

वाढती महागाई आणि आर्थिक मंदीचे सावट

ऊर्जा संकटाचा जागतिक अर्थव्यवस्थेवर मोठा परिणाम होत आहे, ज्यामुळे महागाई वाढण्याच्या चिंता वाढल्या आहेत आणि आर्थिक विकासाच्या योजनांवर परिणाम होत आहे. IMF च्या मते, या संघर्षामुळे जागतिक विकास मंदावू शकतो आणि महागाई वाढू शकते, विशेषतः गरीब अर्थव्यवस्थांना याचा मोठा फटका बसू शकतो. OECD ने 2026 मध्ये जागतिक GDP वाढीचा अंदाज 2.9% ठेवला आहे, जो इंधनाच्या वाढत्या किमती आणि पुरवठा साखळीतील समस्यांमुळे कमी झाला आहे. G20 राष्ट्रांमध्ये 2026 पर्यंत महागाई 4.0% पर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे. इतिहासात, अशा ऊर्जा संकटांची आठवण 1970 च्या दशकात आलेल्या पुरवठा तुटवडा, चलनातील चढ-उतार आणि मंदीच्या धोक्यांशी केली जाते. जगातील सुमारे 85% IMF सदस्य देश ऊर्जा आयात करणारे असल्याने ते विशेषतः असुरक्षित आहेत. युरोप आणि युनायटेड किंगडमसाठी तेलाच्या किमती वाढल्यास मोठी आव्हाने उभी राहू शकतात, ज्यामुळे 'स्टॅगफ्लेशन'चा (stagflation) धोका वाढतो.

ऊर्जा क्षेत्राची बाजारात दमदार कामगिरी

या बाजारातील गोंधळाच्या काळात, 2026 च्या सुरुवातीला ऊर्जा क्षेत्राची कामगिरी विशेष प्रभावी ठरली आहे. S&P 500 च्या तुलनेत या क्षेत्रातील शेअर्सनी चांगली कामगिरी केली आहे. कच्च्या तेलाच्या वाढत्या किमती आणि महागाईच्या काळात 'हेज' (hedge) म्हणून त्याची उपयुक्तता यामुळे गुंतवणूकदार आकर्षित होत आहेत. या क्षेत्राचा सरासरी P/E रेशो सुमारे 17.7 आहे, जो तंत्रज्ञान क्षेत्रापेक्षा कमी आहे. ExxonMobil आणि Chevron सारख्या प्रमुख ऊर्जा कंपन्या 13 पेक्षा कमी P/E रेशोवर व्यापार करत आहेत, ज्यामुळे त्या आकर्षक वाटत आहेत.

पुरवठ्यातील अडचणींमुळे महागाईची चिंता वाढली

होर्मुझ सामुद्रधुनीवरील अवलंबित्व ही एक मोठी असुरक्षितता दर्शवते. या मार्गात गंभीर अडथळा आल्यास दररोज 8-10 दशलक्ष बॅरल तेलाचा पुरवठा खंडित होऊ शकतो, जो उपलब्ध उत्पादन क्षमतेपेक्षा खूप जास्त आहे. ANZ चे विश्लेषक सावध करतात की गमावलेला पुरवठा पुन्हा मिळवणे अवघड आणि वेळखाऊ असेल, तसेच तोटा झालेला 1-2 दशलक्ष बॅरल पुरवठा कायमस्वरूपी खंडित होऊ शकतो. पुरवठ्यातील या अडचणींमुळे थेट महागाई वाढते. खते आणि वाहतूक खर्चावरही याचा परिणाम होतो, ज्यामुळे इंधनाव्यतिरिक्त इतर वस्तूंच्या किमतीही वाढतील. यामुळे जागतिक अन्न संकटाचा धोकाही वाढतो, कारण इंधन आणि नैसर्गिक वायूच्या पुरवठ्यातील अडथळ्यांचा खतांच्या उपलब्धतेवर परिणाम होऊन पीक उत्पादनावर आणि अन्नधान्याच्या किमतींवर परिणाम होऊ शकतो. वाढती महागाई मध्यवर्ती बँकांसाठी एक मोठे आव्हान आहे.

मध्यवर्ती बँकांचे व्याजदर स्थिर

काही प्रमुख अर्थव्यवस्थांमध्ये महागाई अजूनही लक्ष्यांकापेक्षा जास्त असल्याने, धोरणकर्त्यांना व्याजदर कपातीबाबत पुनर्विचार करावा लागत आहे. फेडरल रिझर्व्ह (Federal Reserve), बँक ऑफ इंग्लंड (Bank of England) आणि युरोपियन सेंट्रल बँक (European Central Bank) व्याजदर कपातीबाबत सावध पवित्रा घेत आहेत. काही बँका महागाई कायम राहिल्यास व्याजदर वाढवण्याचेही संकेत देत आहेत. विश्लेषकांना अपेक्षा आहे की पुरवठा-मागणीतील असंतुलनामुळे तेलाच्या किमती वाढलेल्या राहतील. ANZ ने वर्षाअखेरपर्यंत ब्रेंट क्रूडचा अंदाज $88 पर्यंत वाढवला आहे, तर पुढील वर्षभर किमती $90 च्या वर राहण्याची शक्यता आहे. मात्र, काहीजणांच्या मते 2027 पर्यंत उत्पादन वाढल्यास किमती $76 पर्यंत खाली येऊ शकतात. Macquarie च्या अंदाजानुसार, किंमत $85-$90 च्या दरम्यान राहील, पण होर्मुझ मार्गातील प्रवाह पूर्ववत झाल्यास $110 पर्यंत जाऊ शकते, परंतु अडथळे वाढल्यास $150 पर्यंत जाण्याची शक्यता आहे. HSBC चे चेअरमन ब्रेंडन नेल्सन (Brendan Nelson) यांच्या मते, यावर्षी अमेरिका, युरोप आणि ब्रिटनमध्ये व्याजदर स्थिर ठेवले जातील, कारण आर्थिक परिस्थिती कठीण आहे. फेडरल रिझर्व्ह, बँक ऑफ इंग्लंड आणि युरोपियन सेंट्रल बँकेने मार्चमध्ये व्याजदर स्थिर ठेवले आहेत. ऊर्जा संकटातून उद्भवलेल्या सततच्या महागाईला सामोरे जाताना, मध्यवर्ती बँका व्याजदर कपातीऐवजी महागाई नियंत्रणावर अधिक लक्ष केंद्रित करत आहेत. हा सावध दृष्टिकोन दर्शवितो की मध्यवर्ती बँकांना महागाई रोखणे आणि जागतिक आर्थिक अनिश्चिततेत मंदी टाळणे यातील समतोल साधावा लागेल.