वाढते तापमान कमी करण्यासाठी सुरू करण्यात आलेल्या 'Nagar Van Yojana' समोर आता अस्तित्वाचे आव्हान उभे राहिले आहे. सुरुवातीचा निधी मिळाल्यानंतर देखभालीसाठी लागणाऱ्या पैशांचा तुटवडा जाणवत असल्याने, आता या प्रकल्पांना 'सेल्फ-सस्टेनिंग' (Self-Sustaining) मॉडेलकडे वळवण्याची तयारी सुरू आहे.
केंद्रीय पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने २०२० मध्ये 'Nagar Van Yojana' ची सुरुवात केली होती. दाट लोकवस्तीच्या शहरांमध्ये नैसर्गिक कुलिंग बफर (Cooling Buffer) तयार करणे हा यामागचा मुख्य उद्देश होता. 'National Compensatory Afforestation Fund' (CAMPA) अंतर्गत मिळालेल्या निधीतून देशात अनेक ठिकाणी हरित पट्टे तयार करण्यात आले, मात्र आता दीर्घकालीन देखभालीचा प्रश्न गंभीर बनला आहे.\n\n### निधीचा मोठा पेच\n\nया योजनेच्या सध्याच्या आर्थिक आराखड्यात केवळ एकदाच 'कॅपिटल ग्रँट' (Capital Grant) दिली जाते. झाडे लावण्यासाठी आणि पायाभूत सुविधा उभारण्यासाठी हा निधी पुरेसा असला, तरी झाडांचे संगोपन, पाणी देणे आणि कर्मचाऱ्यांचा पगार यासाठी लागणारा आवर्ती खर्च (Recurring Cost) काढणे कठीण होत आहे. उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश आणि राजस्थानसारख्या राज्यांमध्ये निधी संपल्यानंतर या प्रकल्पांची दुरवस्था झाल्याचे दिसून आले आहे.\n\n### पायाभूत सुविधांवर परिणाम\n\nनिधीअभावी देखभालीत होणाऱ्या दिरंगाईमुळे वॉटर पंप यांसारख्या अत्यावश्यक यंत्रणा बंद पडल्या आहेत. अनेक ठिकाणी कर्मचाऱ्यांचे पगार वेळेवर होत नसल्याचा फटका थेट झाडांच्या आरोग्यावर आणि प्रकल्पांच्या सुरक्षेवर होत आहे. योग्य देखभालीअभावी सुरुवातीला केलेली मोठी गुंतवणूक वाया जाण्याची भीती निर्माण झाली आहे.\n\n### उत्पन्न वाढवण्याचे नवीन मॉडेल\n\nया समस्येवर मात करण्यासाठी आता सरकारी अनुदानावर अवलंबून न राहता 'हायब्रीड रिव्हेन्यू मॉडेल'चा विचार केला जात आहे. उज्जैन आणि भोपाळसारख्या शहरांनी एन्ट्री फी आकारून प्रकल्पांचा खर्च भागवण्याचा यशस्वी प्रयोग केला आहे. तसेच, बफर झोनमध्ये स्थानिकांना रोजगार उपलब्ध करून दिल्यास लोकांचा सहभाग वाढून ही वने टिकवून ठेवणे सोपे होईल.\n\n### भविष्यातील धोरण\n\nआता धोरणकर्ते 'टू-स्टेज' (Two-Stage) धोरणाचा विचार करत आहेत. यामध्ये CAMPA चा निधी हा देखभालीच्या वेळापत्रकाशी जोडला जाईल आणि ठराविक काळानंतर या प्रकल्पांची जबाबदारी स्थानिक समित्यांकडे सोपवली जाईल, जेणेकरून वाढत्या तापमानावर हे 'अर्बन फॉरेस्ट' प्रभावी उपाय ठरू शकतील.